Cerkiew Św. Michała w Bielsku Podlaskim

W fundamencie południowej ściany tej niebieskiej, drewnianej cerkwi tkwi głaz z wyrytą datą AD 1789 — to kamień węgielny obecnej świątyni. Cerkiew św. Michała Archanioła, zwana Starym Soborem, stoi przy ul. Mickiewicza 36 w centrum Bielska Podlaskiego, w miejscu, gdzie parafia istniała już w XVI wieku. Za nią kryje się baptysterium z freskami Jerzego Nowosielskiego, a przy parafii narodziła się jedyna w swoim rodzaju szkoła ikonopisarzy.

Historia: od soboru do unii i z powrotem

Pierwsza wzmianka o cerkwi, stojącej w sercu Starego Miasta nieopodal zamku, pochodzi z 1563 roku. Parafia miała 9 włók ziemi (ok. 160 ha), a przywilej Anny Jagiellonki z 1582 roku pozwalał jej prowadzić szpital i przytułek. Od drugiej połowy XVI wieku była siedzibą dziekana i miała rangę soboru — stąd dzisiejsza nazwa. Działające przy niej bractwo otrzymało w 1594 roku przywilej na szpital i szkołę, a jego działalność pobłogosławił patriarcha Konstantynopola Jeremiasz. Unici przejęli świątynię dopiero w 1645 roku, po wielu próbach siłowych. W 1728 roku stanęła tu barokowa cerkiew z dwiema wieżami, ale po 60 latach ją rozebrano i w 1789 roku położono kamień węgielny pod obecną.

Architektura

Świątynię wzniesiono w konstrukcji zrębowej i oszalowano deskami. Z XVIII wieku pochodzi nawa na rzadkim planie ośmioboku. Głównymi fundatorami byli mieszkańcy mieszczańskiej wsi Widowo — jeden z nich, Bazyli Białokozowicz, ufundował w 1864 roku dwa boczne ikonostasy, a główny ikonostas wzniesiono w 1875 roku. W latach 1913–1915 z inicjatywy o. Andrzeja Jaruszewicza nad przedsionkiem stanęła wieża z dzwonnicą. Ostatni etap to rozpoczęta w 1985 roku dobudowa trójkopułowego prezbiterium z trzema ołtarzami: św. Michała, św. Stefana i św. Mikołaja; po rozbudowie cerkiew wyświęcono ponownie w 1989 roku. Od 19 listopada 1976 roku świątynia figuruje w rejestrze zabytków (nr A-39).

Nowosielski i szkoła ikon

W 1984 roku obok cerkwi oddano czterokondygnacyjny dom parafialny zaprojektowany przez prof. Aleksandra Grygorowicza. Mieści on baptysterium, którego wystrój zaprojektował Jerzy Nowosielski — można tu oglądać jego freski. Proboszcz o. Leoncjusz Tofiluk uczynił z domu parafialnego ośrodek oświatowy i wydawniczy: od 1983 roku prowadził obozy ikonograficzne, a w 1991 roku przy parafii powstała szkoła ikonograficzna (dziś Policealne Studium Ikonograficzne przy ul. Żwirki i Wigury 26).

Na co zwrócić uwagę

• Głaz z datą 1789 w fundamencie południowej ściany.
• Ośmioboczną nawę — najstarszą część świątyni, dobrze czytelną w bryle.
• Wieżę-dzwonnicę z lat 1913–1915 i trójkopułowe prezbiterium z lat 80. — trzy epoki w jednym budynku.
• Baptysterium z freskami Nowosielskiego w domu parafialnym.

Tripto podpowiada

To czynna cerkiew prawosławnej parafii w dekanacie bielskim diecezji warszawsko-bielskiej, bez stałych godzin zwiedzania. Z zewnątrz obejrzysz ją o każdej porze, a do wnętrza najłatwiej wejść przed nabożeństwem lub po nim; wizytę grupową i zdjęcia w środku uzgodnij z parafią. Na obejście świątyni wystarczy 15–20 minut. W centrum Bielska zobaczysz też cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego (1833–1838, od 1960 roku katedra biskupa bielskiego, przebudowana w latach 2013–2014) oraz pokarmelicki kościół, który w XIX wieku zamieniono na cerkiew, a w 1920 roku zwrócono katolikom.