Cerkiew Św. Kosmy i Damiana w Rybołach

Biała, murowana cerkiew w Rybołach ma kopuły w kolorze zieleni i historię sięgającą czasów sprzed unii brzeskiej. Obecną świątynię konsekrowano 22 maja 1879 roku, ale w środku czeka na pielgrzymów znacznie starszy skarb: XVII-wieczna Rybołowska Ikona Matki Bożej, od stuleci uważana za cudowną. To główna świątynia prawosławnej parafii obejmującej osiem wsi w gminie Zabłudów.

Trzy cerkwie w jednym miejscu

Pierwsza, drewniana cerkiew stała w Rybołach już przed unią brzeską; w XVIII wieku była unicka i z powodu złego stanu rozebrano ją między 1791 a 1793 rokiem. Druga, także drewniana, powstała w latach 1792–1795 na planie ośmioboku, z wysoką wieżą nad wejściem. To w niej w latach 30. XIX wieku proboszcz Lew Markiewicz wstawił ikonostas – według badaczy jako pierwszy w unickiej cerkwi w regionie – i poprowadził parafię do prawosławia.

Na początku lat 70. XIX wieku parafia postanowiła zbudować świątynię murowaną. Pieniądze dał skarb państwa, a miejscowi pracowali przy wyrobie cegły w cegielni. Projekt Borysława Rudkowskiego powtarzał plan cerkwi w Nowoberezowie; budowa trwała od 1873 do 1877 roku. Drewno z rozebranej poprzedniczki posłużyło do budowy cmentarnej cerkwi św. Jerzego, którą można obejrzeć we wsi.

Co zobaczyć w środku

• Trzyrzędowy ikonostas, pozłocony w 1991 roku, z kopią Poczajowskiej Ikony Matki Bożej.
• Rybołowska Ikona Matki Bożej z XVII wieku, w kiocie przed ikonostasem, od 1897 roku w srebrnej koszulce.
• Freski Włodzimierza Wasilewicza z lat 1944–1946: Zmartwychwstanie w prezbiterium, Chrystus niosący krzyż nad ikonostasem, Wjazd do Jerozolimy nad wejściem do nawy i postacie Ewangelistów.
• Dzwon z 1950 roku o wadze 662 kg, w którym umieszczono serce zaginionego dzwonu „Julian” – jedyną odzyskaną część dzwonów wywiezionych w 1915 roku.

Ciekawostki

Podczas bieżeństwa w 1915 roku parafianie zakopali część sprzętów liturgicznych na cmentarzu i przy cerkwi; odkopano je dopiero w 1923 roku. Świątynię wraz z bramą i ogrodzeniem wpisano do rejestru zabytków w 1987 roku. We wsi działa też Muzeum Kultury Materialnej „Baćkauszczyna”, założone w 2009 roku w dawnej szkole z początku XIX wieku – z dawnymi strojami, narzędziami i warsztatem tkackim okolicznych wsi białoruskich.

Tripto podpowiada

Cerkiew stoi przy adresie Ryboły 102. Parafia należy do dekanatu Bielsk Podlaski, ale sama wieś leży w gminie Zabłudów, w powiecie białostockim. Świątynia jest czynna liturgicznie i nie ma stałych godzin zwiedzania, więc wnętrze najłatwiej zobaczyć przy okazji nabożeństwa albo po wcześniejszym kontakcie z parafią. Na obejrzenie cerkwi z zewnątrz, cmentarnej cerkwi św. Jerzego i muzeum zarezerwuj około godziny.