Cerkiew w Trześciance

Zielona drewniana cerkiew św. Michała Archanioła z baniastym hełmem nad wejściem i cebulastą wieżyczką nad nawą to najbardziej rozpoznawalny budynek Trześcianki – jednej z trzech wsi szlaku Krainy Otwartych Okiennic, obok Soc i Puchł. Przy remoncie w 2015 roku w jej murach znaleziono kamień z inskrypcją, która wskazała rok 1864 jako początek budowy. Ten sam remont, z pozłacanymi kopułami, podzielił miłośników podlaskiej architektury drewnianej.

Historia: od unickiej świątyni do szkoły nauczycieli

Pierwsza cerkiew istniała w Trześciance już w XVI wieku, a w XVIII wieku była to drewniana świątynia unicka pw. Apostołów Piotra i Pawła. Wizytacje opisują jej łacińskie wpływy – zamiast ikonostasu miała jedynie malowane carskie wrota, w nawie stały ławki, a w wyposażeniu znalazł się nawet obraz św. Franciszka z Asyżu. W 1835 roku spłonęła i parafię zlikwidowano.

Na odbudowę zbierano pieniądze do 1864 roku, prace trwały trzy lata, a w 1884 roku teren otoczono murem z polnego kamienia. Do 1895 roku cerkiew była świątynią szkolną: działała tu szkoła cerkiewno-parafialna z kursem nauczycielskim, a dzięki duchownym z rodziny Sosnowskich Trześcianka stała się jednym z ważniejszych ośrodków oświatowych eparchii wileńskiej. W 1915 roku prawosławni mieszkańcy wyjechali w bieżeństwo w głąb Rosji. Powracający duchowny zapisał, że opuszczona cerkiew nie została zdewastowana – zachowały się nawet dzwony.

Architektura i co zobaczyć

• Bryła – drewniana, zrębowa, trójdzielna: przedsionek, nawa i prostokątne prezbiterium z dwiema przybudówkami.
• Dwie wieże – nad przedsionkiem z dachami namiotowymi i baniastym hełmem, nad nawą ośmioboczna z hełmem cebulastym. W okresie międzywojennym na większej wieży był zegar.
• Zadaszone wejścia – główne i dwa boczne, z daszkami na słupach.
• Trzyrzędowy ikonostas we wnętrzu.
• Tablica i pomnik z 2015 roku – na 150-lecie świątyni oraz na stulecie bieżeństwa.
• Cerkiew cmentarna Ofiarowania Bogurodzicy, drewniana, przeniesiona z Białowieży.

Ciekawostki

Cerkiew wraz z cmentarzem parafialnym wpisano do rejestru zabytków w 1994 roku, a cały układ wsi z tradycyjną drewnianą zabudową – już w 1988 roku. Remont zakończony w 2015 roku wzmocnił konstrukcję i zmienił kolor elewacji na zielony, ale montaż złoconych kopuł i zastąpienie kutych przez miejscowych kowali krzyży fabrycznymi odlewami spotkał się z ostrą krytyką. Warto o tym wiedzieć, porównując dzisiejszą bryłę ze starymi zdjęciami.

Tripto podpowiada

To czynna świątynia parafialna (Trześcianka 120, parafia w dekanacie Narew, tel. 85 681 55 21). Godziny zwiedzania najlepiej uzgodnić z parafią – z zewnątrz cerkiew obejrzysz o każdej porze, a wnętrze najłatwiej zobaczyć przy nabożeństwie lub po kontakcie z parafią. Obowiązuje skromny strój. Na cerkiew wystarczy 15–30 minut, ale zaplanuj spacer wzdłuż drogi wojewódzkiej nr 685 wśród domów z rzeźbionymi okiennicami i przejazd do Soc i Puchł – razem pół dnia. Przez wieś biegną też Podlaski Szlak Bociani i szlak kulturowy „Drzewo i Sacrum".