Muzeum Obozów Jenieckich w Żaganiu (Stalag Luft III)

W nocy z 24 na 25 marca 1944 roku 76 alianckich lotników przeczołgało się ponad stumetrowym tunelem pod drutami obozu Stalag Luft III w Żaganiu. Akcja przeszła do historii jako Wielka Ucieczka i stała się kanwą hollywoodzkiego filmu z 1963 roku. Na terenie dawnego obozu działa dziś Muzeum Obozów Jenieckich – można tu stanąć przy wylocie tunelu „Harry” i wejść do repliki baraku, z którego wszystko się zaczęło.

Historia: obóz, z którego miało nie być ucieczki

Luftwaffe otworzyła Stalag Luft III w marcu 1942 roku dla zestrzelonych lotników alianckich. Lokalizację wybrano celowo: piaszczysty grunt osypywał się przy kopaniu, baraki podniesiono nad ziemię, żeby strażnicy widzieli, co dzieje się pod podłogą, a wzdłuż ogrodzenia zakopano mikrofony nasłuchujące odgłosów pracy pod ziemią. W szczytowym okresie obóz zajmował około 24 ha i przetrzymywał blisko 11 tysięcy jeńców – Brytyjczyków, Amerykanów, Kanadyjczyków, Australijczyków, a także około stu Polaków.

Plan masowej ucieczki przygotował Roger Bushell, w obozie nazywany „Big X”. Pracowało przy nim około 600 jeńców: fałszowano dokumenty, szyto cywilne ubrania, kopiowano mapy. Kopano równocześnie trzy tunele – „Tom”, „Dick” i „Harry”. „Toma” odkryli Niemcy, wylot „Dicka” znalazł się na terenie rozbudowanego obozu, więc ostatnią szansą został „Harry”, prowadzący spod pieca w baraku nr 104.

Wielka Ucieczka i jej cena

Tunel okazał się za krótki i kończył się przed linią lasu, co bardzo spowolniło wychodzenie. Zanim strażnik zauważył kolejnego uciekiniera, na powierzchnię wydostało się 76 osób, w tym sześciu Polaków. Wolność odzyskało tylko trzech: Norwegowie Peter Bergsland i Jens Müller oraz Holender Bram van der Stok. Z rozkazu Hitlera rozstrzelano 50 schwytanych lotników. Nowy komendant pozwolił jeńcom wznieść im pomnik, który przetrwał do dziś. Ważną rolę w przygotowaniach odegrał por. Włodzimierz Kolanowski, który współkierował grupą sporządzającą mapy.

Co zobaczyć

• Replika baraku nr 104 z odtworzoną izbą jeniecką i wystawami o tunelu „Dick”, ucieczce „The Wooden Horse”, Wielkiej Ucieczce oraz ewakuacji obozu zimą 1945 roku (The Long March).
• Makieta tunelu ucieczkowego i zrekonstruowana wieża strażnicza.
• Teren poobozowy w lesie: fundamenty baraków, resztki pieców i zbiorników przeciwpożarowych. Przebieg tunelu „Harry” oznaczono w terenie kamiennymi płytami, a przy jego wylocie stoi pamiątkowy głaz.

Ciekawostki

• Pierwsza udana ucieczka odbyła się w październiku 1943 roku. Tunel kopano spod drewnianego konia gimnastycznego, przy którym inni jeńcy ćwiczyli, zagłuszając pracę. Na tej historii oparto film „The Wooden Horse” (1950).
• Po ucieczce Niemcy naliczyli w obozie braki m.in. około 4000 desek z prycz, którymi obudowywano tunele. Powietrze tłoczyła pompa zbudowana m.in. z puszek po mleku w proszku z paczek Czerwonego Krzyża.
• Do Stalagu Luft III trafiają też bohaterowie serialu „Władcy przestworzy” (2024).

Tripto podpowiada

Główny budynek muzeum jest obecnie zamknięty z powodu remontu, ale replika baraku i teren poobozowy są dostępne. Muzeum działa od wtorku do piątku w godz. 10:00–16:00, w weekendy 10:00–17:00 (od listopada do marca do 16:00), w poniedziałki jest nieczynne. Bilet normalny kosztuje 20 zł, ulgowy 10 zł, dzieci do 7 lat wchodzą bezpłatnie. Na spacer po lesie i barak zarezerwuj 1,5–2 godziny, a jeśli chcesz zrozumieć topografię obozu, zamów przewodnika (także po angielsku). W marcu, w rocznicę ucieczki, muzeum organizuje obchody i bieg „Cross Uciekiniera”. Wizytę łatwo połączyć z Pałacem Książęcym w centrum Żagania.