Kościół św. Krzyża w Żaganiu

Neogotycki kościół Świętego Krzyża stoi w północno-wschodniej części parku pałacowego w Żaganiu, tuż przy zakolu Bobru. Z zewnątrz przyciąga elewacją z polnego granitu i dziesiątkami barwnych tarcz herbowych, a w środku kryje marmurowe sarkofagi książąt żagańskich. To w praktyce rodowe mauzoleum, które księżna Dorota Talleyrand-Périgord urządziła w miejscu średniowiecznej świątyni.

Historia: od kaplicy trędowatych do mauzoleum

Gdy w 1284 roku do Żagania sprowadzono kanoników regularnych św. Augustyna, przejęli oni kaplicę św. Wawrzyńca dla trędowatych, stojącą nad Bobrem poza murami. Według tradycji po wylewie rzeki w 1332 roku na brzegu znaleziono wielki drewniany krzyż. Księżna Matylda (Mechtylda), żona księcia Henryka IV Wiernego, ufundowała w tym miejscu gotycki kościół, wzniesiony w latach 1334–1335; krzyż czczono jako relikwię o mocy uzdrawiania. W latach 1651–1668 świątynię przejęli protestanci, a na początku XVIII wieku odbudowano ją z ruiny.

Przebudowa dla księżnej Doroty

W latach 1845–1849 kościół przebudowano w stylu neogotyckim na grobowiec rodzinny książąt żagańskich. Projekt przygotował Leonhard Dorst von Schatzberg, za co król Prus odznaczył go orderem. We wnętrzach pracowali malarz Karl Joseph Begas, rzeźbiarz Bernhard Afinger, twórca witraży Carl Samuel Scheinert oraz 97 rzemieślników z Żagania i okolic. 29 listopada 1849 roku biskup Melchior von Diepenbrock ponownie poświęcił kościół.

Co zobaczyć

• Fasada z ostrołukowym portalem, niszami z figurami dwunastu apostołów oraz św. Jadwigi i św. Elżbiety, a na skarpach – św. Katarzyną i św. Dorotą.
• Elewacje z polnego granitu, w których spoiny ozdobiono kawałkami rudy darniowej, oraz liczne polichromowane tarcze herbowe.
• Płyty epitafijne z XVII–XIX wieku ustawione przy ścianach zewnętrznych.
• Marmurowe sarkofagi księżnej Wilhelminy, księżnej Doroty i jej syna Napoleona Ludwika w kaplicach.
• Jednolite neogotyckie wyposażenie: ołtarz główny, ambona, chrzcielnica, stalle, oryginalna posadzka z motywem kwiatu i krzyża oraz malowane sklepienia. Witraże się nie zachowały.

Ciekawostki

W latach 1981–1983 zbito fragment tynku w prezbiterium i odsłonięto gotyckie lico ceglane – ślad świątyni księżnej Matyldy pod XIX-wieczną szatą. Nowe pokrycie dachu położono w 2013 roku. Co roku we wrześniu przy kościele odbywa się festyn, z którego dochód idzie na renowację.

Tripto podpowiada

To kościół filialny parafii św. Józefa w Żaganiu, a dostęp do wnętrza jest ograniczony: zwiedzanie możliwe po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym. Bryłę i elewacje obejrzysz swobodnie podczas spaceru po parku pałacowym – zaplanuj na to ok. 30 minut, a na wnętrze z przewodnikiem drugie tyle. Najlepiej połączyć wizytę z pałacem książąt żagańskich.