Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Żarach (fara)

Fara Żarska, czyli kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa, to najstarsza i najważniejsza świątynia Żar – ceglana gotycka hala z romańskim rdzeniem, schodkowym szczytem zachodnim i barokową kaplicą panów miasta, Promnitzów. Stoi przy pl. Kard. Stefana Wyszyńskiego 4, w historycznym centrum. Jej dzieje to gotowy scenariusz: pożary, reformacja, bomba z 1944 roku, kościół przedzielony murem i powrót do życia dopiero w 1980 roku.

Historia: od romańskiej świątyni do gotyckiej hali

Pierwsza wzmianka o kościele w Żarach pochodzi z 1207 roku. Około 1230–1240 wzniesiono tu ceglany, dwunawowy kościół romański – jego fragmenty przetrwały po północnej stronie prezbiterium. Pod koniec XIII wieku świątynię zaczęto rozbudowywać: nowe, gotyckie prezbiterium konsekrowano w lipcu 1308 roku, a pod koniec XIV wieku przebudowano korpus. Data 1401 nad głównym portalem uznawana jest za koniec budowy naw, a sklepienie ukończono w 1430 roku. W 1528 roku ostatni katolicki proboszcz opuścił Żary i fara na ponad cztery stulecia stała się kościołem luterańskim.

W 1586 roku Seifrid Promnitz ufundował do kościoła niezwykły zegar astronomiczny dzieła Michała Hirschwalda – pokazywał dni, miesiące, fazy księżyca i konstelacje, a ruchome figury poruszały się przy dźwiękach śpiewu słowika i piania koguta. Zegar spłonął w pożarze w 1684 roku. Wcześniej, w latach 1670–1672, przy wschodniej ścianie prezbiterium powstała kaplica grobowa Promnitzów, którą do 1698 roku ozdobiono stiukami i malowidłami Jana Joachima Vogla z Chemnitz.

Wojna, mur i odbudowa

11 kwietnia 1944 roku podczas amerykańskiego nalotu na Żary bomba przebiła sklepienie południowej nawy, a podmuch zerwał cały dach. Po wojnie zrujnowana fara przechodziła z rąk do rąk: w 1948 roku przekazano ją gminie ewangelickiej, w 1963 roku część prezbiterialną otrzymała wspólnota polskokatolicka – kościół przedzielono wtedy ceglanym murem w łuku tęczowym. Cała świątynia wróciła do Kościoła rzymskokatolickiego dopiero w sierpniu 1975 roku, po blisko 450 latach. Najtrudniejsze było ustabilizowanie spękanej po wybuchu wschodniej ściany. 15 czerwca 1980 roku odbudowaną farę poświęcił bp Wilhelm Pluta.

Co zobaczyć

• Szczyt zachodni – schodkowy, ze sterczynami i gęstymi blendami, oraz kamienny, bogato profilowany portal z datą 1401.
• Wnętrze halowe – smukłe ośmioboczne filary, ostrołukowe arkady i nietypowo niski łuk tęczowy łączący nawy z prezbiterium.
• Kaplica Promnitzów – arkada ze spiralnymi kolumnami, herbem rodu i puttami, a wewnątrz malowidła w tondach ze scenami biblijnymi.
• Romańskie fragmenty po północnej stronie prezbiterium i kilkanaście płyt epitafijnych z XVI–XVII wieku w zewnętrznych ścianach.
• Organy z lat 1981–1983 – instrument koncertowy firmy Stanisława Bożko z Wrocławia w XIX-wiecznym prospekcie przywiezionym ze Świerzawy.

Ciekawostki

Przedwojenne organy fary, zbudowane w 1775 roku przez Jana Gottfrieda Hildebrandta, przewieziono w 1948 roku – bez ozdobnego prospektu – do katedry w Płocku. Ołtarz i ambona również zostały wywiezione w nieznane miejsca. Ze średniowiecznego wyposażenia przetrwał m.in. rzeźbiony w kamieniu nagrobek duchownego z drugiej połowy XIV wieku w zachodnim przedsionku.

Tripto podpowiada

Fara jest czynnym kościołem parafialnym, a zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem. Cegiełka wynosi 20 zł dla dorosłych i 10 zł dla dzieci i młodzieży; wejście na dzwonnicę kosztuje 20 zł (młodzież od 13 lat z opiekunem 10 zł). Grupy powyżej 20 osób płacą 15 zł od osoby plus 100 zł za przewodnika po polsku. Terminy zwiedzania publikuje parafia – ustal je wcześniej pod adresem zwiedzanie@zarynspj.pl lub tel. 787 492 820 (obsługa także po angielsku, niemiecku i włosku). Na zwiedzanie z przewodnikiem zarezerwuj ok. godziny.