Kościół św. Krzyża w Żywcu

Niska, otynkowana bryła z gontowymi dachami w Rudzy, najstarszej części Żywca, pamięta czasy sprzed lokacji Żywca w obecnym miejscu: kościół Świętego Krzyża powstał około 1380 roku. Mieszkańcy nazywają go kościołem „Trzech Krzyży” – od figur Chrystusa i dwóch łotrów zawieszonych na zewnętrznej ścianie apsydy. Wokół świątyni zachowały się ślady dawnego cmentarza, na którym przez stulecia wykonywano wyroki miejskiego sądu.

Historia: od husytów do koszar

Na początku XV wieku kościół na krótko przejęli husyci; w 1428 roku wrócił do katolików i biskup krakowski poświęcił go ponownie. W 1679 roku dawną nawę w konstrukcji ryglowej rozebrano i zastąpiono obecną, znacznie większą, a w 1690 roku proboszcz Wojciech Symellius dobudował do prezbiterium kolistą apsydę. W XVIII wieku wnętrze otrzymało barokowy charakter.

Najburzliwsze były lata po 1790 roku. Władze austriackie zamknęły świątynię i sprzedały ją na licytacji właścicielce miasta, Elżbiecie Wielopolskiej. Miasto zakwestionowało transakcję, a przy ponownej licytacji w 1801 roku kupił kościół – za miejskie pieniądze – wyznaczony przez radę mieszczanin Marcin Rybarski. W czasie wojen napoleońskich budynek służył jako koszary dla około 400 żołnierzy, magazyn żywności i szpital wojskowy. Do kultu przywracano go od 1826 roku; kaplicę Ogrójca dobudowano w 1878 roku, a wieżę z kruchtą w 1910 roku. Dziś to kościół filialny parafii konkatedralnej Narodzenia NMP.

Co zobaczyć przy kościele i w środku

• Trzy krzyże na apsydzie – charakterystyczny znak rozpoznawczy, najlepiej widoczny od wschodu.
• Kamienna kolumna „Boża Męka” z 1618 roku, ufundowana przez mieszczankę Zofię Kiełzak – najstarszy obiekt tego typu na Żywiecczyźnie, po północnej stronie kościoła.
• Kamienny krzyż (87 cm) z mogiły Michała Gnidki, straconego w XVII wieku za kradzież i nieposłuszeństwo wobec rodziców; postawili go rodzice skazanego.
• Figura św. Jana Nepomucena z 1717 roku przy ogrodzeniu.
• We wnętrzu: spłaszczone sklepienie kolebkowe, barokowy obraz „Chrystus dźwigający krzyż”, „Ecce Homo” z 1826 roku, gotycki krucyfiks sprzed połowy XV wieku oraz witraże w apsydzie z 1910 roku według projektu Stefana Witolda Matejki.

Ciekawostki

Na przykościelnym cmentarzu w XVII i XVIII wieku ścinano skazanych przez miejski sąd i chowano ich w pobliżu świątyni – stąd kamienny krzyż Gnidki. Cmentarz zlikwidowano po 1784 roku, gdy cesarz Józef II zakazał pochówków w obrębie zabudowy miejskiej. Organy firmy Rieger, prawdopodobnie z lat 20. XX wieku, mają drewniane rurki doprowadzające powietrze zamiast metalowych – to ślad braków ołowiu w czasie I wojny światowej. W latach 1942–1945 okupanci urządzili tu osobną parafię dla niemieckich wiernych.

Madonna z poziomką w Starym Zamku

Najcenniejsze gotyckie wyposażenie kościoła trafiło do Muzeum Miejskiego w Żywcu. Obraz „Opłakiwanie” z około 1450 roku, wiązany z warsztatem Mistrza Opłakiwania z Chomranic, przekazano muzeum w 1936 roku; na złotym tle widać m.in. koguta, 30 srebrników i drabinę – narzędzia Męki Pańskiej. W zbiorach są też rzeźba św. Anny Samotrzeciej z około 1380 roku i tablicowa Madonna z poziomką z trzeciej ćwierci XV wieku. W 1941 roku Niemcy wywieźli te dzieła, a w 1947 roku odnaleziono je w Bytomiu.

Tripto podpowiada

Kościół stoi przy ul. Świętokrzyskiej, kilka minut pieszo od Rynku. Bryłę, krzyże i kolumnę obejrzysz z zewnątrz o każdej porze; wnętrze najłatwiej zobaczyć przy okazji nabożeństw. Na samą wizytę wystarczy 15–20 minut, ale najlepiej połączyć ją z wejściem do Muzeum Miejskiego w Starym Zamku – dopiero tam zobaczysz gotyckie obrazy, które przez wieki wisiały w tym kościele. Do Żywca dojedziesz pociągiem lub samochodem z Bielska-Białej; auto zostaw w centrum i zwiedzaj pieszo, łącząc kościół z rynkiem, konkatedrą i parkiem zamkowym.