Cmentarz żydowski Remu w Krakowie

Za synagogą przy ul. Szerokiej 40 leży jeden z najstarszych zachowanych cmentarzy żydowskich w Europie. Cmentarz Remuh (także Remu) przyjmował zmarłych od 1551 roku, a jego najstarsza macewa pochodzi z 1552 roku — starsze nagrobki żydowskie mają w Polsce tylko Wrocław i Lublin. Przy grobie rabina Mojżesza Isserlesa wciąż modlą się pielgrzymi z całego świata, zostawiając na nim kamyki i karteczki.

Historia: od XVI wieku do Ściany Płaczu

Według historyka Majera Bałabana pochówki odbywały się tu od 1551 roku; część źródeł przesuwa założenie nekropolii nawet na 1535 rok. Cmentarz ma około 0,75 ha. W 1800 roku władze austriackie zamknęły go ze względów sanitarnych, jak wiele starych cmentarzy w centrum Krakowa, ale pojedyncze pochówki odbywały się jeszcze do połowy XIX wieku — najmłodszy zachowany nagrobek pochodzi z 1850 roku. Później zmarłych chowano na Nowym Cmentarzu Żydowskim przy ul. Miodowej.

Podczas II wojny światowej Niemcy urządzili tu wysypisko śmieci, rozebrali mur, a macewy wywozili m.in. jako kamień do utwardzania dróg. Ocalało zaledwie 10–20 nagrobków, w tym grób Remu. W 1959 roku prace archeologiczne odsłoniły pod ziemią kilkaset macew i około 700 stel i sarkofagów, które ustawiono na nowo. Z rozbitych fragmentów ułożono w murze od strony ul. Szerokiej poruszającą mozaikę, nazywaną Ścianą Płaczu.

Grób Remu i inni pochowani

Najważniejszy jest grób Mojżesza Isserlesa (ok. 1525–1572), zwanego Remu lub Rema — rabina, talmudysty i filozofa, którego komentarze do kodeksu prawa żydowskiego do dziś są podstawą praktyki aszkenazyjskiej. Legenda mówi, że w miejscu swojego przyszłego grobu zakopał książkę, a nad nią wyrosło drzewo. Na cmentarzu spoczywają też m.in.:

• Natan Spira (zm. 1633), kabalista i rektor krakowskiej jesziwy,
• Joel Sirkes (zm. 1641), rabin Krakowa i znawca prawa halachicznego,
• Jom-Tow Lipmann Heller (zm. 1654), autor słynnego komentarza do Miszny,
• Izaak Jakubowicz (zm. 1653), fundator synagogi Izaaka,
• Samuel bar Meszulam (zm. 1552), nadworny lekarz Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta.

Ciekawostki

Za najstarszą część cmentarza uważa się dzisiejszy skwer przy północnym końcu ul. Szerokiej, przed synagogą. Dawniej otaczał go wysoki mur, dziś niski płotek w kształcie menor. Na skwerze leży głaz z tablicą upamiętniającą 65 tys. krakowskich Żydów zamordowanych przez Niemców. Synagogę Remuh, przez którą wchodzi się na cmentarz, ufundował ojciec rabina, Izrael ben Józef — on również jest tu pochowany.

Tripto podpowiada

Według Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie cmentarz jest otwarty od niedzieli do piątku: w sezonie letnim 10:00–18:00, w zimowym 10:00–16:00. W soboty (szabat) i święta żydowskie jest zamknięty, więc planując wizytę, sprawdź kalendarz świąt. Wejście prowadzi przez dziedziniec synagogi Remuh. Na spokojne obejście cmentarza wystarczy 30–45 minut. To miejsce kultu i pamięci: mężczyźni powinni nakryć głowę, nie dotykaj ani nie wchodź na macewy, zachowaj ciszę. Wizytę łatwo połączyć ze Starą Synagogą i resztą ul. Szerokiej.