Synagoga Tempel w Krakowie

Z ulicy Miodowej Tempel wygląda jak elegancka kamienica z trójkątnym szczytem. W środku wita gości kolorowa, złocona sala w stylu mauretańskim, zupełnie niepodobna do surowych renesansowych bożnic Kazimierza. To synagoga postępowa z lat 1860–1862, budowana dla Żydów, którzy chcieli łączyć wiarę z językiem i kulturą polską. Dziś jest jedną z czterech czynnych synagog Krakowa, choć nabożeństwa odbywają się tu tylko kilka razy w roku.

Historia: synagoga z organami

Starania o budowę trwały 17 lat. Inicjatorem było Stowarzyszenie Izraelitów Postępowych, a projekt przygotował Ignacy Hercok. Liturgia była zreformowana: raz w tygodniu wygłaszano kazania po polsku i niemiecku, w synagodze grały organy, a w okresie międzywojennym w chórze śpiewały kobiety. Ortodoksyjni Żydzi z Kazimierza długo krytykowali takie zwyczaje. W latach 1893–1894 budynek przebudował Beniamin Torbe. Synagoga dostała wtedy nową fasadę od zachodu i apsydę od wschodu, a wnętrze – dekorację mauretańską. Ostatnia przebudowa z 1924 roku nadała bryle obecny kształt.

W czasie II wojny światowej Niemcy urządzili w synagodze magazyn, a w nawie północnej stajnię. Po wojnie modlili się tu zarówno postępowcy, jak i ortodoksi, a w 1947 roku urządzono mykwę. Nabożeństwa stopniowo zamierały i ustały po śmierci ostatniego kantora, Abrahama Lesmana, w 1985 roku. Budynek ocalił World Monuments Fund z Nowego Jorku: gruntowna renowacja trwała od 1994 do 2000 roku, a organizacja przeznaczyła na nią milion dolarów.

Co zobaczyć

• Sufit sali głównej – mauretańska polichromia, której wzór prawdopodobnie zaczerpnięto z dekoracji minbaru meczetu Ibn Tuluna w Kairze.
• Aron ha-kodesz z białego marmuru karraryjskiego na podeście o sześciu stopniach, zwieńczony złotą półkopułą z koroną. Za nim apsyda ze sklepieniem malowanym w gwiaździste niebo.
• Witraże – 43 barwne okna z lat 1894–1909 i 1925, ufundowane przez członków kongregacji. Dwa przedstawiają Świątynię Jerozolimską w formie Kopuły na Skale.
• Galerie dla kobiet na ozdobnych żeliwnych filarach, z balustradami zdobionymi stiukowymi liśćmi palmy.

Ciekawostki

Witraże z Tempel uchodzą za jedyne zachowane witraże synagogalne w Polsce. Tylko jeden ma sygnaturę wykonawcy – krakowskiego zakładu „Żeleński”. W jednym z okien powtórzono motyw XVIII-wiecznej polichromii z drewnianej bożnicy w Jabłonowie. Tablica z nazwiskami zasłużonych członków stowarzyszenia ma pustą prawą połowę – kolejnych nazwisk nie zdążono wykuć przed wybuchem wojny. W 2002 roku synagogę odwiedził książę Karol, a w 2008 roku otworzył za nią Centrum Społeczności Żydowskiej.

Tripto podpowiada

Synagoga stoi przy ul. Miodowej 24, kilka minut pieszo od ulicy Szerokiej i Starej Synagogi. Wnętrze najłatwiej zobaczyć w ciągu dnia, poza szabatem i świętami. Zwiedzanie trwa około 20–30 minut. Aktualne godziny i ceny wstępu sprawdź u Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie. Mężczyźni powinni przygotować nakrycie głowy. Najciekawiej jest jednak latem, podczas Festiwalu Kultury Żydowskiej: dobra akustyka i sala na kilkaset osób sprawiają, że koncerty kantorów i muzyki klezmerskiej należą tu do najbardziej klimatycznych wydarzeń w mieście. Wtedy bilety trzeba kupić z wyprzedzeniem.