Pomnik Czynu Powstańczego na Górze Św. Anny

Pomnik Czynu Powstańczego na Górze Świętej Anny to monumentalne dzieło Xawerego Dunikowskiego, odsłonięte 19 czerwca 1955 roku nad dawnym kamieniołomem przerobionym na ogromny amfiteatr. Cztery granitowe pylony upamiętniają powstania śląskie, a całe miejsce — z ruinami niemieckiego mauzoleum w tle — opowiada skomplikowaną, polsko-niemiecką historię Górnego Śląska. To jeden z najciekawszych, choć najmniej oczywistych punktów wycieczki na Górę Świętej Anny w województwie opolskim.

Od kamieniołomu do amfiteatru

Na zboczu góry działał kamieniołom wapienia Krowiok (niem. Kuhtal), połączony konną kolejką wąskotorową — tzw. rosbanką — ze Zdzieszowicami. Wydobycie zakończono po I wojnie światowej; jeden z dawnych wapienników przetrwał do dziś. W maju 1921 roku, podczas III powstania śląskiego, Górę Świętej Anny 4 maja opanowali powstańcy, a od 21 maja odbijały ją niemieckie oddziały Freikorpsów i Selbstschutzu. Bitwa nie przesądziła o granicy — ustalono ją później drogą dyplomatyczną — ale stała się symbolem dla obu stron.

W 1934 roku kamieniołom przekazano NSDAP i zaczęto przebudowę na amfiteatr według projektu berlińskich architektów Franza Böhmera i Georga Petricha. Trybuny z wapienia mieściły 7 tys. osób na siedząco i 20 tys. na stojąco, a łącznie z przejściami i koroną szacowano pojemność nawet na 50 tys. Nad amfiteatrem do 1938 roku wzniesiono mauzoleum poległych po stronie niemieckiej w 1921 roku — rotundę projektu Roberta Tischlera z porfirowymi sarkofagami. Obok w 1937 roku otwarto schronisko młodzieżowe (spłonęło około 2000 roku), a otaczający park liczył 38 ha — po wojnie powiększono go do 67 ha. Jesienią 1945 roku mauzoleum wysadzono.

Pomnik Dunikowskiego

Projekt Xawerego Dunikowskiego wybrano w 1946 roku, a budowa trwała siedem lat. Pomnik tworzą cztery pylony o wysokości 11 m z bloków granitu, z płaskorzeźbami przedstawiającymi m.in. wojów, powstańców śląskich, a także żołnierzy Armii Czerwonej i Ludowego Wojska Polskiego — te ostatnie sceny są dziś przedmiotem sporów jako świadectwo propagandy PRL. Zamiast planowanej postaci powstańca z brązu ustawiono obelisk z Krzyżem Grunwaldu i Śląskim Krzyżem Powstańczym. Od 1955 roku pomnik i amfiteatr są miejscem rocznicowych uroczystości powstańczych, a amfiteatr okazjonalnie służy też jako scena plenerowa — w 2016 roku koncert rockowy zgromadził tu około 10 tys. widzów.

Jak zwiedzać

• Wstęp: teren pomnika i amfiteatru jest plenerowy i ogólnodostępny, bez biletów (stan na październik 2026; nie znaleźliśmy oficjalnego regulaminu ani godzin).
• Czas: spacer przez amfiteatr na taras pomnika zajmuje 30–45 minut.
• Uwaga: obiekty są w złym stanie technicznym — teren pozostaje w zasobach wojska (MON), a zaplanowana przebudowa amfiteatru i pomnika została wstrzymana na etapie projektu. Uważaj na schodach i nierównych kamiennych trybunach.
• Pomnik jest wymieniony w granicach Pomnika Historii „Góra Świętej Anny — komponowany krajobraz kulturowo-przyrodniczy” (od 2004 r.); okolica leży też w Parku Krajobrazowym Góra Świętej Anny.

Dojazd

Pomnik stoi przy ul. Dunikowskiego w miejscowości Góra Świętej Anny (gmina Leśnica, powiat strzelecki), kilkaset metrów od sanktuarium. Samochodem z Opola jedziesz ok. 50 minut (42 km), z Gliwic ok. 45 minut, z Katowic nieco ponad godzinę. Parkingi znajdziesz w centrum wsi, przy sanktuarium.

W okolicy

Kilka minut spacerem dzieli pomnik od sanktuarium św. Anny z bazyliką i Kalwarią — głównego celu pielgrzymek na Śląsku Opolskim. Przy drodze do Leśnicy, w dawnym Domu Polskim z początku XX wieku, działa Muzeum Czynu Powstańczego (oddział Muzeum Śląska Opolskiego) — jego aktualne godziny sprawdź przed przyjazdem.