Muzeum Treblinka. Niemiecki nazistowski obóz zagłady i obóz pracy (1941–1944)

Między lasami gminy Kosów Lacki stoi około 17 tysięcy kamieni. Na 225 z nich wykuto nazwy miast i miasteczek, z których Niemcy deportowali Żydów do obozu zagłady Treblinka II. W ciągu niespełna półtora roku zamordowano tu, według szacunków muzeum, od 800 do 900 tysięcy osób. Muzeum Treblinka obejmuje dziś teren obu dawnych obozów, ośrodka zagłady i karnego obozu pracy, i jest jednym z najważniejszych miejsc pamięci o Zagładzie w Europie.

Historia: dwa obozy w jednym lesie

Pierwszy powstał karny obóz pracy, nazywany Treblinką I. Działał od 1941 do lipca 1944 roku, więziono w nim Polaków i Żydów, a więźniowie pracowali m.in. w pobliskiej żwirowni. Przeszło przez niego około 20 tysięcy osób, z których mniej więcej połowa zginęła.

Latem 1942 roku, około dwóch kilometrów dalej, Niemcy uruchomili ośrodek zagłady Treblinka II, ostatni obóz „Akcji Reinhardt”. Pierwszy transport przyjechał 23 lipca 1942 roku z getta warszawskiego. Obóz zajmował około 17 ha, obsługiwało go 30–40 Niemców i Austriaków oraz 100–120 strażników. Ofiary pochodziły głównie z Polski, ale także z Austrii, Czechosłowacji, Niemiec, Grecji, Jugosławii i Macedonii; zginęli tu również Romowie i Sinti.

2 sierpnia 1943 roku więźniowie wywołali zbrojne powstanie. Spośród około 840 osób przebywających wtedy w obozie blisko 200 zdołało uciec. Znane są nazwiska 143 byłych więźniów, którzy przeżyli wojnę. Jesienią 1943 roku Niemcy rozebrali obóz, a teren zaorali i obsiali łubinem, by zatrzeć ślady.

Co zobaczyć

• Pomnik centralny Franciszka Duszeńki: granitowa bryła rozłupana pionowym pęknięciem, z menorą od wschodu. Przed nim stoi kamień z napisem „Nigdy więcej” w kilku językach.
• Pole kamieni: około 17 tysięcy głazów różnej wielkości na powierzchni około 22 tysięcy m². Jedyny kamień z imieniem i nazwiskiem upamiętnia Janusza Korczaka i dzieci z jego Domu Sierot, zamordowanych w sierpniu 1942 roku.
• Symboliczna rampa i tory z betonowych podkładów oraz 11 kamieni z nazwami państw, z których przywożono ofiary.
• Czarny bazalt wypełniający zagłębienie w miejscu, gdzie palono ciała.
• Miejsce Straceń przy dawnym obozie pracy, ze ścianą z czerwonego piaskowca i napisem „W hołdzie pomordowanym”.

Założenie pomnikowe zaprojektowali Adam Haupt, Franciszek Duszeńko i Franciszek Strynkiewicz; odsłonięto je 10 maja 1964 roku. Granice dawnego obozu zagłady wyznaczają dwumetrowe, surowo ciosane kamienie.

Ciekawostki

Przez prawie 20 lat po wojnie teren obozu nie był w żaden sposób zabezpieczony, a poszukiwacze kosztowności rozkopywali masowe groby. Tak zwana Czarna Droga między obozami została zamknięta dla zwiedzających, bo w jej nawierzchni znajdują się fragmenty macew, żydowskich nagrobków.

Tripto podpowiada

Tereny poobozowe są otwarte codziennie: od kwietnia do października w godzinach 9:00–18:30, zimą krócej. Opłata wynosi 10 zł, w poniedziałki wstęp jest bezpłatny. Wystawa stała jest obecnie zamknięta z powodu budowy nowego budynku muzealnego, więc przed przyjazdem sprawdź komunikaty na stronie muzeum. Na teren nie można wprowadzać psów (poza psami asystującymi), nie ma szatni ani przechowalni bagażu. Zaplanuj co najmniej 1,5–2 godziny i wygodne buty: oba obozy dzieli około dwóch kilometrów leśnej drogi.