Zamek Liw

Ceglana wieża bramna nad Liwcem to wszystko, co zostało z gotyckiej strażnicy, która przez półtora wieku pilnowała przeprawy na wschodniej granicy Mazowsza z Litwą. Dziś zamek w Liwie to Muzeum Zbrojownia – z bronią od czasów rzymskich po XX wiek, gotyckimi piwnicami i odbudowanym barokowym dworem. A w czasie II wojny światowej uratował go lokalny społecznik, który przekonał Niemców, że to zamek krzyżacki.

Historia: strażnica na sztucznej wyspie

Zamek ufundował książę mazowiecki Janusz I Starszy, który przed 1429 rokiem zlecił budowę mistrzowi murarskiemu Niclosowi. Warownię postawiono na sztucznie usypanej wyspie, na dębowych palach wbitych w bagniste dno, po zachodniej stronie szeroko rozlewającego się Liwca. Z miastem łączyła ją długa grobla i drewniany most. Plan był niemal kwadratowy (ok. 33 × 32,5 m), mury pierwotnie wysokie na około 8 m, a przed bramą wysunięto przedbramie z mostem zwodzonym.

W XVI wieku zamek dwukrotnie rozbudowano: najpierw za księżnej Anny Mazowieckiej podwyższono mury i dom mieszkalny, potem z inicjatywy królowej Bony Sforzy bramę nadbudowano o kolejne kondygnacje, zmieniając ją w wieżę. Po unii lubelskiej z 1569 roku granica przesunęła się daleko na wschód i Liw stracił znaczenie militarne. W 1657 roku Szwedzi ostrzelali zamek z dział i spalili go po zdobyciu; kolejne zniszczenia przyniosły lata 1700 i 1703. W 1782 roku z inicjatywy starosty Tadeusza Grabianki na miejscu dawnego Domu Małego stanął murowany barokowy dwór z dachem mansardowym, siedziba urzędów starostwa i sądu.

Uratowany fortelem

Po przeniesieniu urzędów do Siedlec ruiny powoli rozbierano. W czasie II wojny światowej niemieckie władze okupacyjne zainteresowały się zamkiem, bo miejscowy społecznik Otto Warpechowski przekonał je o jego rzekomo krzyżackim pochodzeniu. Niemcy zabezpieczyli mury i zaczęli odbudowę wieży, ale przerwali ją, gdy prawda wyszła na jaw. W 1944 roku zamek znów ucierpiał w walkach. W latach 1957–1961 odbudowano dwór, a w 1963 roku powstało w nim Muzeum-Zbrojownia.

Co zobaczyć

• wieżę bramną – z niej rozciąga się widok na dolinę Liwca; w dawnej zbrojowni na trzecim poziomie w 1549 roku przechowywano 28 hakownic,
• gotyckie piwnice dawnego Domu Dużego, dziś galerię wystaw czasowych,
• ekspozycję broni – białą i palną, zbroje, hełmy i mundury od zabytków epoki rzymskiej po XX wiek,
• galerię malarstwa w barokowym dworze.

Ciekawostki

Z zamkiem wiąże się legenda o Żółtej Damie – kasztelanowej Ludwice, niesłusznie straconej za rzekomą zdradę, gdy zaginęły trzy podarowane jej pierścienie. Klejnoty znalazły się później w gnieździe sroki na wieży. Według podania jej duch w żółtej sukni pojawia się na murach podczas pełni księżyca.

Tripto podpowiada

Muzeum działa od wtorku do niedzieli; od 1 października do 30 kwietnia w godz. 10:00–16:00, w sezonie letnim dłużej (w lipcu i sierpniu do 18:00). Bilet normalny kosztuje 20 zł, ulgowy 15 zł, a w środy wstęp jest wolny (stan na październik 2026). Uwaga: od 12 października do 31 grudnia 2026 roku barokowy dwór jest wyłączony ze zwiedzania – dostępne pozostają m.in. piwnice gotyckie i wieża. Na zwiedzanie zaplanuj około godziny; przewodnika po polsku można zamówić za 100 zł, po angielsku za 150 zł. Latem przed zamkiem odbywają się imprezy plenerowe, m.in. turnieje rycerskie.