Cmentarz ewangelicki w Węgrowie

Na końcu ulicy Ewangelickiej w Węgrowie stoi modrzewiowy kościółek, który — jak chce żywa do dziś tradycja — zbudowano w jedną dobę. Wokół niego rozciąga się stary cmentarz protestancki z nagrobkami szkockich kupców z końca XVII wieku, należącymi do najstarszych płyt nagrobnych w regionie. To mało znany, ale bardzo wymowny ślad wielowyznaniowej historii miasta.

Historia: zbór postawiony w jeden dzień

W 1678 roku mieszkańcy Węgrowa podpalili wcześniejszą świątynię kalwińską z 1634 roku. Odbudowę umożliwił przywilej biskupa łuckiego Stanisława Witwickiego, a według przekazu warunkiem było postawienie nowego zboru w ciągu jednego dnia, bo budowa świątyń protestanckich była wówczas zakazana. Tak w 1679 roku powstał obecny kościół. Opowieść o jednej dobie warto traktować jako tradycję, ale dobrze oddaje ówczesne napięcia religijne.

W latach 1679–1776 budynek był luterańskim kościołem parafialnym, a później filią warszawskiej parafii Świętej Trójcy i główną świątynią ewangelicką w mieście aż do budowy nowego kościoła w 1838 roku. Dziś pełni funkcję kaplicy cmentarnej. Cmentarz leżał dawniej w polu w protestanckiej dzielnicy Węgrowa; z czasem wchłonęło go miasto.

Szkoci pod Węgrowem

W pierwszej połowie XVII wieku w dobrach Radziwiłłów osiedlali się Szkoci uciekający przed wojną religijną w ojczyźnie, chronieni przez księcia Bogusława Radziwiłła, znanego protektora ewangelików. Na cmentarzu zachowały się płyty z szarego piaskowca szkockich rodów Campbellów i Hueysów z lat 1692, 1698 i 1700. Język inskrypcji pokazuje, że pochowani byli już spolonizowani.

Co zobaczyć

• Kościół zrębowy z modrzewiowych bali na kamiennej podmurówce, oszalowany deskami, z gontowym dachem i sygnaturką z kutym krzyżem. Z zewnątrz przypomina drewniany dom.
• Nagrobek Archebalda Campbella z 1692 roku — jedyny zdobiony herbem, identycznym z herbem naczelników klanu Campbell of Argyll. U dołu trupia czaszka, klepsydra i łacińska sentencja o tym, że co spotkało zmarłego dziś, przechodnia spotka jutro.
• Epitafia zaczynające się od skrótu D.O.M. i słów „Tu lezy” — bez polskich znaków diakrytycznych, co zdradza rękę prostych kamieniarzy.
• Nagrobki pastora Karola Tetfejlera (zm. 1838) i nauczyciela Edwarda Marskiego, powstańca styczniowego poległego w bitwie pod Węgrowem 3 marca 1863.

Tripto podpowiada

To czynny cmentarz wyznaniowy, a nie muzeum: kościółek ogląda się głównie z zewnątrz, a wnętrze nie zachowało oryginalnego wyposażenia. Na spacer wystarczy 20–30 minut. Zachowaj ciszę i nie wchodź na groby. Wiele inskrypcji jest zatartych, więc najlepiej czytać je przy bocznym świetle, rano lub późnym popołudniem.