Mizar w Kruszynianach

Na skraju Kruszynian, nad doliną Nietupy, za kamiennym murem rozciąga się mizar – cmentarz muzułmański założony przez tatarską społeczność w drugiej połowie XVII wieku. To jeden z najstarszych śladów osadnictwa tatarskiego w Polsce, położony obok najstarszego zachowanego drewnianego meczetu tatarskiego w kraju.

Tatarzy na usługach Rzeczypospolitej

Historia cmentarza wiąże się z przywilejem Jana III Sobieskiego z 12 marca 1679 roku, którym król nadał Tatarom m.in. Kruszyniany i sąsiednie wsie. Nagrodę otrzymali Lipkowie za służbę zbrojną w wojnach z Turcją; w Kruszynianach osiadł m.in. pułkownik Samuel Murza Krzeczowski, który uratował życie królowi w bitwie pod Parkanami.

Nagrobki z trzech stuleci

Cmentarz zajmuje 0,6 hektara. Najstarszy nagrobek z czytelną inskrypcją pochodzi z 1699 roku, a napisy na starszych kamieniach już zatarto. XIX-wieczne macewy przybierają formę ostrosłupów, kolumn i szlifowanych płyt, niektóre zdobiono bogatymi ornamentami. We wsi powstawały też kitaby, rękopisy o treści religijno-obyczajowej; jeden z nich skopiował w 1792 roku Jusuf Heliaszewicz.

Mizar leży w pobliżu meczetu wzmiankowanego po raz pierwszy w 1717 roku; obecny drewniany budynek powstał prawdopodobnie w drugiej połowie XVIII lub pierwszej połowie XIX wieku. Miejscowość leży w gminie Krynki w powiecie sokólskim, nad niewielką rzeką Nietupą.