Mizar w Kruszynianach

Niedaleko zielonego drewnianego meczetu, w sosnowym zagajniku na skraju Kruszynian, leży jeden z zaledwie kilku czynnych cmentarzy muzułmańskich w Polsce. Mizar Tatarów polskich ma ponad trzysta lat i wciąż przyjmuje pochówki miejscowej społeczności. Kamienne nagrobki z półksiężycami i napisami arabskimi oraz polskimi opowiadają historię ludzi, którzy przez stulecia służyli Rzeczypospolitej, nie rezygnując z islamu.

Historia: tatarska osada z królewskiego nadania

Tatarzy osiedlili się w Kruszynianach po przywileju króla Jana III Sobieskiego z 12 marca 1679 roku, który nadawał im ziemię w zamian za służbę wojskową. Wśród osadników był pułkownik Samuel Murza Krzeczowski – według przekazów ten, który uratował życie królowi w bitwie pod Parkanami. Mizar założono najpewniej pod koniec XVII wieku. Według publikacji Muzułmańskiego Związku Religijnego najstarszy odnaleziony nagrobek pochodzi z 1696 roku, a najstarsza czytelna inskrypcja – z 1699 roku; napisy na wcześniejszych kamieniach się zatarły.

Przed II wojną światową w granicach Polski było ponad 30 cmentarzy muzułmańskich. Dziś według MZR jest ich siedem, a czynne pozostają tylko trzy: w Kruszynianach, Bohonikach i Warszawie. Rozporządzeniem z 2012 roku meczety i mizary w Kruszynianach i Bohonikach uznano wspólnie za Pomnik Historii. W nocy z 28 na 29 czerwca 2014 roku cmentarz i meczet padły ofiarą profanacji.

Na co zwrócić uwagę

• Układ grobów – mogiły kopano dawniej na osi wschód–zachód, w równych rzędach, tak jak wierni ustawiają się do modlitwy w meczecie.
• Pionowe kamienne płyty u wezgłowia – forma nagrobka, która utrwaliła się wśród Tatarów w Rzeczypospolitej w XVIII wieku.
• XIX-wieczne obeliski, kolumny i graniastosłupy – bogato zdobione, choć obce dawnym wzorom muzułmańskim; to ślad przenikania lokalnej sztuki nagrobnej.
• Kamienny mur otaczający cmentarz o powierzchni 0,6 ha.
• Inskrypcje i półksiężyce – na najstarszych kamieniach w alfabecie arabskim, na nowszych także po polsku.

Tripto podpowiada

Mizar to czynny cmentarz, więc zachowaj ciszę, nie wchodź na mogiły i nie siadaj na nagrobkach. Wizytę połącz z meczetem z XVIII wieku: według jego opiekunów od maja do końca września można go zwiedzać w godz. 9:00–19:00, a w pozostałych miesiącach po telefonicznym umówieniu się z przewodnikiem. Bilet kosztuje 15 zł (dzieci i młodzież szkolna 10 zł), w środku obowiązuje zdjęcie obuwia i zakaz fotografowania. Na mizar i meczet zarezerwuj około godziny. Z Białegostoku jedzie się 56 km przez Supraśl i Krynki, przez środek Puszczy Knyszyńskiej. Wieś leży przy granicy z Białorusią, więc przed wyjazdem sprawdź komunikaty o ewentualnych ograniczeniach w strefie przygranicznej. Drugą część Pomnika Historii, meczet i mizar w Bohonikach, łatwo dołączyć do tej samej wycieczki.