Kaukaska Synagoga w Krynkach

Przez kilkadziesiąt lat wyświetlano tu filmy w kinie „Malwa”, a zamurowane okna kryły dawną salę modlitwy. Synagoga Kaukaska w Krynkach (Kaukaski Bet Midrasz) to murowana bożnica z ok. 1850 roku, zbudowana dla żydowskich garbarzy kilka kroków od słynnego gwiaździstego rynku. Po gruntownej odnowie znów odsłania swoje okna i jest siedzibą Gminnego Ośrodka Kultury – jednym z najcenniejszych śladów żydowskiego dziedzictwa Podlasia.

Krynki – miasteczko garbarzy

Żydzi osiedlali się w Krynkach od XVI wieku, a w 1639 roku otrzymali przywilej na budowę synagogi, cmentarza i mykwy. W XIX wieku miasto żyło z garbarstwa; w 1914 roku liczyło ok. 10 tys. mieszkańców, z których 90% stanowili Żydzi. W 1905 roku kryńscy garbarze zorganizowali strajk powszechny i na kilka dni przejęli władzę w mieście – wydarzenie to nazywa się „republiką kryńską”. Społeczność zniszczył Holokaust: 2 listopada 1942 roku ok. 5 tys. Żydów wywieziono do obozu w Kiełbasinie pod Grodnem, a getto zlikwidowano w styczniu 1943 roku. Kryńscy Żydzi zginęli w Treblince.

Historia budynku

Synagoga służyła garbarzom i była główną bożnicą ubogiej dzielnicy zwanej Kaukaz. Skąd ta nazwa? Według jednej wersji od samej dzielnicy, według innej – od kupców, którzy sprowadzali dla miejscowych garbarni skóry z Kaukazu. 28 czerwca 1941 roku, po wkroczeniu Niemców, bożnicę zamknięto, a kilka dni później jej wnętrze zdewastowano i spalono. W 1955 roku przebudowano ją na kino: usunięto bimę i zamurowano okna babińca oraz część okien sali modlitewnej. Od 1995 roku działa tu ośrodek kultury.

W 2020 roku zakończono remont zewnętrzny – z nową więźbą dachową, przywróconą XIX-wieczną kolorystyką elewacji i lepiej wyeksponowanym fryzem. W 2025 roku ruszyła konserwacja wnętrza za prawie 2 mln zł: odsłonięto zamurowane otwory okienne i odtworzono stolarkę na wzór jedynego zachowanego oryginalnego okna. Uroczyste otwarcie odnowionej synagogi z udziałem podlaskiego konserwatora zabytków i Boba Silversteina, przedstawiciela potomków kryńskich Żydów, uświetnił koncert muzyki klezmerskiej.

Co zobaczyć

• Bryłę na planie kwadratu o boku 16 m z czterospadowym dachem, gzymsami, fryzem z płycinami i półkoliście zamkniętymi oknami.
• Odsłonięte okna – po kilkudziesięciu latach znów wpuszczają światło do sali.
• Tablicę pamiątkową Fundacji Wiecznej Pamięci z napisem po polsku i hebrajsku.
• We wnętrzu izbę pamięci kryńskiej społeczności żydowskiej oraz wystawy ośrodka kultury.

Tripto podpowiada

Elewacje można oglądać z ulicy o każdej porze. Wnętrze jest dostępne podczas wydarzeń i w godzinach pracy Gminnego Ośrodka Kultury – stałych godzin zwiedzania ani cennika nie opublikowano, więc przed przyjazdem skontaktuj się z ośrodkiem lub Urzędem Miejskim w Krynkach. Na synagogę wystarczy 20–30 minut, ale warto zostać w Krynkach dłużej. Kilka minut dalej jest gwiaździsty rynek z 12 ulicami, założenie Antoniego Tyzenhauza jedyne takie w Polsce, ruiny Wielkiej Synagogi, ceglana bożnica chasydzka i rozległy cmentarz żydowski. Krynki leżą przy granicy z Białorusią, ok. 45 km na wschód od Białegostoku.