Meczet w Kruszynianach

Z daleka wygląda jak drewniany kościółek z dwiema wieżami, typowy dla Podlasia. Dopiero z bliska widać półksiężyce na hełmach i ciemnozieloną barwę ścian — kolor islamu. Meczet w Kruszynianach to najstarsza zachowana świątynia Tatarów polskich, wspominana w dokumentach już w 1717 roku, a wieś, w której stoi, według tradycji podarował tatarskim żołnierzom Jan III Sobieski za służbę w wojnie z Turkami.

Historia: tatarska wieś króla Jana

Tatarzy, nazywani też Tatarami Wielkiego Księstwa Litewskiego lub Lipkami, żyją na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej od około 600 lat. W XVII wieku Kruszyniany zostały nadane tym, którzy walczyli po stronie Rzeczypospolitej przeciw Imperium Osmańskiemu. Osadnicy szybko zbudowali meczet; obecny budynek powstał prawdopodobnie w drugiej połowie XVIII lub w pierwszej połowie XIX wieku na miejscu starszego. Remont z 1846 roku upamiętnia kamień w fundamencie obok wejścia dla kobiet.

22 października 2012 roku meczety i mizary w Kruszynianach i Bohonikach zostały uznane za pomnik historii — najwyższą formę ochrony zabytków w Polsce. W 2010 roku świątynię zwiedzał książę Karol, obecny król Wielkiej Brytanii. W czerwcu 2014 roku nieznani sprawcy zbezcześcili ściany meczetu i nagrobki na mizarze; zniszczenia szybko usunęła lokalna, wielowyznaniowa społeczność.

Architektura i wnętrze

Budynek ma konstrukcję zrębową na planie prostokąta 10 × 13 m i jest obity deskami pomalowanymi na ciemnozielono zarówno z zewnątrz, jak i w środku. Nad północną fasadą wznoszą się dwie wieże, a na kalenicy dachu stoi trzecia, mniejsza wieżyczka bez okien, przesunięta w stronę mihrabu. Wszystkie hełmy wieńczą półksiężyce, a dach główny kryje gont.

W środku obowiązuje tradycyjny podział: kobiety wchodzą wejściem na osi budynku i modlą się w mniejszym babińcu, mężczyźni — wejściem bocznym do sali modlitewnej. Obie części dzieli drewniane przepierzenie z podłużnym wycięciem na wysokości około metra, zasłoniętym białą, przejrzystą tkaniną.

Co zobaczyć

• Mihrab — niszę w ścianie zwróconej na południowy wschód, wskazującą kierunek Mekki.
• Minbar — rodzaj kazalnicy po prawej stronie mihrabu, z której imam wygłasza kazanie.
• Muhiry — kaligraficzne cytaty z Koranu zdobiące ściany, i dywany na podłodze.
• Mizar — zabytkowy cmentarz muzułmański tuż obok meczetu, objęty razem z nim ochroną jako pomnik historii.

Ciekawostki

Do śmierci ostatniego miejscowego imama, Aleksandra Bajraszewskiego, w meczecie regularnie odprawiano piątkowe modlitwy. Dziś kazania wygłaszane są głównie w czasie wielkich świąt, gdy przyjeżdża imam z Białegostoku. Modlitwy odbywają się po arabsku, a wierni stoją w rzędach zwróceni w stronę mihrabu. W 2022 roku Poczta Polska wydała znaczek z kruszyniańskim meczetem w serii „Piękno Polski”.

Tripto podpowiada

Meczet jest udostępniany zwiedzającym, ale pozostaje czynną świątynią — zachowaj powagę, ubierz się skromnie i zdejmij buty tam, gdzie wskaże przewodnik. Na miejscu można skorzystać z przewodnika gminy muzułmańskiej, który opowiada o historii Tatarów; aktualne kontakty znajdziesz na stronie kruszyniany.com.pl. Na meczet i mizar przeznacz około godziny. Kruszyniany leżą kilka kilometrów od granicy z Białorusią — warto zostać dłużej, spróbować kuchni tatarskiej i pojechać do drugiego zabytkowego meczetu, w Bohonikach.