Głaz Tatarski w Malawiczach Górnych

U źródeł rzeki Łosośny, we wsi Malawicze Górne pod Sokółką, leży głaz zwieńczony islamskim półksiężycem. Ufundował go Arsłan Mucha, by upamiętnić tatarski ród Muchów, dla którego – jak głosi wyryty napis – malawicka ziemia „przez wieki" była „matecznikiem". To jeden z najcichszych, a zarazem najbardziej osobistych przystanków na Szlaku Tatarskim Podlasia.

Historia: wieś nadana przez Sobieskiego

W 1679 roku w Malawiczach Górnych osiedlili się Tatarzy, którzy za zasługi wojenne i wierność Rzeczypospolitej otrzymali tu ziemię od króla Jana III Sobieskiego. Wznieśli drewniany meczet – jego istnienie potwierdza wizytacja parafii Sokółka z 1717 roku – i przez pewien czas, obok Kruszynian i Bohonik, była to największa wieś tatarska w okolicy.

Kolejne stulecia przyniosły jednak represje. Po powstaniu listopadowym władze carskie skonfiskowały majątki malawickich Tatarów i wysiedliły ich – w 1848 roku mieszkało tu już tylko 19 Tatarów. W 1915 roku wszyscy wyjechali w głąb Rosji w ramach tzw. bieżeństwa, czyli ewakuacji ludności przed frontem, i wrócili dopiero po rewolucji. Spis z 1921 roku odnotował we wsi 12 muzułmanów, których życie religijne skupiało się wokół meczetu w oddalonych o około 3 km Bohonikach. Meczet w Malawiczach nie przetrwał.

Co zobaczyć

• Głaz z półksiężycem i wygrawerowaną basmalą po arabsku – formułą „W imię Boga Miłosiernego, Litościwego", od której zaczynają się niemal wszystkie sury Koranu.
• Polską inskrypcję, która zaczyna się od słów „W Imię Boga najmościwszego i najmiłosierniejszego w hołdzie przodkom a ku pamięci potomnym" – rzadki przykład rodzinnego pomnika polskich Tatarów.
• Nieopodal wsi ruiny spalonego wiatraka typu koźlak.

Ciekawostka językowa

Dawni mieszkańcy Malawicz Górnych – zarówno muzułmanie, jak i katolicy – na co dzień mówili gwarą białoruską, nazywaną przez nich „językiem prostym". Na tle sąsiednich wsi wyróżniała się silniejszymi wpływami polszczyzny, co wiązano ze szlacheckim pochodzeniem części mieszkańców. Dziś gwara jest na granicy wymarcia. We wsi urodził się Stefan Mustafa Jasiński (1911–2015), imam muzułmańskiej gminy w Białymstoku.

Tripto podpowiada

Sam głaz obejrzysz w kwadrans, ale to dobry punkt w objeździe Szlaku Tatarskiego: Białystok – Supraśl – Krynki – Kruszyniany – Bohoniki – Malawicze Górne – Sokółka. Połącz go z meczetem w Bohonikach, oddalonych o około 3 km. Zachowaj powagę miejsca – to pomnik pamięci rodzinnej, a nie atrakcja do wspinania.