Cmentarz żydowski w Krynkach

W 1897 roku blisko 85% z pięciu tysięcy mieszkańców Krynek stanowili Żydzi, a po tej społeczności zostało przede wszystkim wzgórze na północnym skraju miasta. Cmentarz przy ul. Zaułek Zagumienny ma ok. 2,5 ha, a pod koniec lat 80. XX wieku naliczono na nim ponad 3000 nagrobków. Mimo późniejszych zniszczeń to wciąż nekropolia z największą liczbą zachowanych macew na Podlasiu i jedno z najważniejszych miejsc pamięci o Żydach z pogranicza polsko-białoruskiego.

Historia: od przywileju królewskiego do Zagłady

Pierwsi Żydzi, pochodzący prawdopodobnie z Grodna, osiedlili się w Krynkach na przełomie XVI i XVII wieku. W 1639 roku król Władysław IV nadał im przywilej pozwalający kupować działki, budować domy, handlować, wyrabiać alkohol, a także postawić synagogę i mykwę oraz założyć cmentarz. W 1662 roku uprawnienia potwierdził Jan Kazimierz, nie wiadomo jednak, kiedy dokładnie wytyczono nekropolię. W 1691 roku kryniecka gmina uniezależniła się od kahału w Grodnie i w XVIII wieku należała do liczniejszych w regionie.

W XIX wieku żydowscy przedsiębiorcy uczynili Krynki ośrodkiem włókiennictwa i garbarstwa, ale pożary z lat 1879, 1882 i 1887 zahamowały rozwój miasta. W czerwcu 1941 roku Niemcy ostrzelali Żydów zgromadzonych na polu pod miastem, zabijając ok. 40 osób, które pochowano tu w zbiorowych mogiłach. Okupanci zdewastowali cmentarz i kazali wyrwać wiele macew, by użyć ich jako materiału budowlanego, m.in. przy budowie mleczarni.

Co zobaczyć

• Starą część w południowo-wschodniej części wzgórza, z macewami w luźnym układzie.
• Nowszy sektor, powstały zapewne po 1840 roku, z regularnymi rzędami nagrobków oddzielony alejką.
• Macewy z różnych materiałów: zlepieńca, granitu, piaskowca i betonu, często z bogato rzeźbionym liternictwem typowym dla Żydów aszkenazyjskich.
• Resztki kamiennego muru, który otaczał cały teren, z dawnym wejściem od południa.
• Tablicę informacyjną ustawioną w 2008 roku z inicjatywy stowarzyszenia „Drumla”.

Ciekawostki

Najstarszy zidentyfikowany nagrobek upamiętnia Chaima, syna Beniamina, zmarłego według dokumentacji zabytek.pl w 1758 roku (inne źródła podają 1750). W 1947 roku ocaleni z Zagłady zorganizowali ekshumację ok. 40 ofiar egzekucji przeprowadzonej przez Niemców w święto Pesach w 1943 roku. Zbiorowe mogiły z czasów wojny do dziś nie są oznakowane. Cmentarz wpisano do rejestru zabytków 30 grudnia 1987 roku (nr A-115), a Fundacja Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich udostępnia w internecie spis zachowanych nagrobków.

Tripto podpowiada

To cmentarz i miejsce pamięci, nie muzeum: nie ma kasy, wystawy ani godzin otwarcia. Opiekuje się nim Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, a teren jest cyklicznie sprzątany przez miejscowych społeczników i młodzież, ale latem trawa bywa wysoka, a mur jest częściowo zniszczony. Załóż pełne buty, nie wchodź na mogiły i nie przesuwaj kamieni. Zgodnie z żydowskim zwyczajem możesz położyć na macewie mały kamyk. Na spacer wystarczy 30–45 minut, a wizytę warto połączyć z dawną synagogą chasydów słonimskich w Krynkach, miasteczku leżącym przy granicy z Białorusią.