Klasztor na Świętym Krzyżu

Klasztor na Świętym Krzyżu to dawne opactwo benedyktyńskie na szczycie Łysej Góry (ok. 594 m n.p.m.) w Nowej Słupi, w samym środku Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Od średniowiecza przechowywane są tu relikwie Drzewa Krzyża Świętego, od których nazwę wzięły Góry Świętokrzyskie i cały region. Dziś to sanktuarium misjonarzy oblatów, Pomnik Historii i jeden z najciekawszych celów wycieczki w województwie świętokrzyskim – historia, wiara i przyroda w jednym miejscu.

Historia Świętego Krzyża

Na Łysej Górze już we wczesnym średniowieczu istniało miejsce kultu Słowian – pozostał po nim kamienny wał o długości ok. 1,5 km, usypany prawdopodobnie w IX–X wieku. Pierwszy, romański kościół ufundował najpewniej Bolesław Krzywousty (1102–1138); legenda przypisuje założenie opactwa Bolesławowi Chrobremu. Relikwie Krzyża – według tradycji dar węgierskiego królewicza Emeryka – uczyniły z klasztoru najważniejsze sanktuarium Polski Jagiellonów. Władysław Jagiełło odwiedził je siedem razy, m.in. w drodze pod Grunwald.

Po pożarze w 1777 roku powstał obecny, późnobarokowo-klasycystyczny kościół (1781–1789, proj. Józef Karsznicki). Później przyszły trudne czasy: kasata klasztoru w 1819 roku, od 1884 roku ciężkie więzienie (siedział tu m.in. Sergiusz Piasecki, który zaczął w celi pisać „Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy”), wysadzenie wieży przez Austriaków w 1914 roku, a w latach 1941–1944 niemiecki obóz dla jeńców radzieckich, w którym zginęło kilka tysięcy ludzi – ich zbiorowa mogiła leży na polanie pod szczytem. Od 1936 roku gospodarzami są Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej. W 2013 roku kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej, a w 2014 roku odbudowano wieżę (z hełmem ma 45 m).

W 2017 roku pobenedyktyński zespół klasztorny wraz z przedchrześcijańskimi obwałowaniami został Pomnikiem Historii – to najwyższa krajowa forma ochrony zabytków w Polsce, nadawana rozporządzeniem Prezydenta RP.

Co zobaczyć w klasztorze

Klasztor zaprasza do zwiedzania:

• bazyliki Trójcy Świętej z obrazami Franciszka Smuglewicza w ołtarzu głównym i ołtarzach bocznych,
• kaplicy Oleśnickich (1614–1620), w której od 1723 roku przechowywane są relikwie Drzewa Krzyża,
• gotyckich krużganków i furty klasztornej,
• zakrystii z polichromią ze scenami z życia św. Benedykta,
• muzeum historyczno-misyjnego,
• krypt benedyktynów oraz krypty, w której według tradycji spoczywa książę Jeremi Wiśniowiecki.

Na terenie sanktuarium jest też wystawa poświęcona Kazaniom świętokrzyskim – najstarszemu zabytkowi polskiej prozy, którego rękopis związany jest z klasztorną biblioteką. Uwaga: ekspozycja przyrodnicza Muzeum ŚPN na Świętym Krzyżu jest zamknięta od 1 lipca 2026 roku.

Gołoborze i szlaki

Tuż obok klasztoru zaczyna się najbardziej znane gołoborze Gór Świętokrzyskich – rumowisko kwarcytowych głazów. Ogląda się je z galerii widokowej (płatnej osobno). Na Święty Krzyż prowadzą dwa popularne warianty:

• z Huty Szklanej – z parkingu przy bramie parku ok. 2 km asfaltową drogą (wjazd samochodem tylko dla uprawnionych, np. osób z kartą parkingową); alternatywą dla spaceru są meleksy,
• z Nowej Słupi niebieskim szlakiem „Drogą Królewską” – podejście przez las z dolnego parkingu w Nowej Słupi (płatnego); przy kościele w Nowej Słupi zaczyna się Droga Krzyżowa.

Godziny, bilety i zima 2026/27

Stan na październik 2026:

• Klasztor czynny codziennie 9:00–17:00, w sezonie letnim do 20:00. Przewodnika klasztornego rezerwuje się telefonicznie: +48 784 718 580 (furta, 9:00–17:00), e-mail infoswkrzyz@gmail.com.
• Bilet wstępu do ŚPN (wymagany przy wejściu w celach turystycznych): 11 zł, ulgowy 5,50 zł. Galeria widokowa na gołoborzu: 14 zł, ulgowy 7,50 zł. Dojście asfaltem z Huty Szklanej do sanktuarium jest bezpłatne.
• Msze w niedziele: 8:00, 10:00, 12:00 i 15:00 (17:00 tylko od maja do października).

Zimą klasztor jest otwarty w zwykłych godzinach 9:00–17:00, ale droga i szlaki bywają oblodzone – przydadzą się raczki i ciepła odzież, bo na szczycie wieje mocniej niż w dolinie. Dzień kończy się około 16:00, więc wyjdź wcześnie. Kursowanie meleksów zimą warto potwierdzić w furcie klasztornej.

Dla kogo i kiedy jechać

Święty Krzyż sprawdzi się na rodzinnej wycieczce: asfaltowa droga z Huty Szklanej jest wygodna także z wózkiem, a dzieci zwykle najbardziej zapamiętują gołoborze i krypty. Najwięcej pielgrzymów przyjeżdża na dwa odpusty – w pierwszą niedzielę lipca (Najdroższej Krwi Pana Jezusa) i 14 września (Podwyższenie Krzyża Świętego). W niedziele relikwie są wnoszone procesyjnie do bazyliki, a po mszy kapłan błogosławi nimi wiernych. Kto szuka ciszy, niech przyjedzie w dzień powszedni przed południem.

Dojazd, czas zwiedzania i okolica

Nowa Słupia leży ok. 30–35 km na wschód od Kielc; z Warszawy jedzie się ok. 2,5–3 godziny. Na klasztor z krużgankami, kryptami i kaplicą zaplanuj 1–1,5 godziny, a z dojściem i gołoborzem – pół dnia.

W okolicy warto zobaczyć Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego i figurę „Pielgrzyma” w Nowej Słupi oraz najwyższy szczyt regionu, Łysicę nad Świętą Katarzyną. Na miejscu działa Świętokrzyski Dom Pielgrzyma z pokojami i kawiarnią „Stara Apteka”.