Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego w Nowej Słupi

W Nowej Słupi, u stóp Świętego Krzyża, stoi muzeum zbudowane dosłownie nad stanowiskiem archeologicznym: pod jego dachem zachowały się relikty starożytnych pieców dymarskich z okresu od I do III wieku. Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego im. Mieczysława Radwana pokazuje, jak w Górach Świętokrzyskich wytapiano żelazo blisko dwa tysiące lat temu – i dlaczego to właśnie tu co roku rozpala się dymarki.

Historia: pawilon nad wykopaliskiem

Placówka powstała po odkryciu przy drodze na Święty Krzyż pozostałości starożytnych pieców hutniczych. Od 1956 roku o muzeum zabiegało warszawskie Muzeum Techniki i Przemysłu NOT, a 29 maja 1960 roku otwarto pawilon, który był jednocześnie osłoną dla wykopalisk. Wśród inicjatorów był archeolog Kazimierz Bielenin, który odkrył i przebadał na Kielecczyźnie łącznie 135 stanowisk. Ze względu na duże zainteresowanie w latach 1967–1968 obiekt rozbudowano i nadano mu imię Mieczysława Radwana – metalurga i badacza starożytnego hutnictwa.

W 2016 roku muzeum przekazano Gminie Nowa Słupia, która przy wsparciu funduszy unijnych przebudowała je w multimedialną placówkę. Nowy budynek oddano do użytku w grudniu 2021 roku; jest dostosowany do zwiedzania przez osoby z niepełnosprawnościami. Od stycznia 2025 roku muzeum prowadzą wspólnie gmina i samorząd województwa świętokrzyskiego.

Co zobaczyć

• Relikty dymarek – oryginalne pozostałości pieców na stanowisku archeologicznym.
• Technologię wytopu – od rudy po gotowe żelazo, z zasięgiem dawnego okręgu hutniczego.
• Wyroby żelazne wykonane z surowca uzyskanego tradycyjną metodą.
• Historię badań i wykopalisk w regionie.
• Centrum Kulturowo-Archeologiczne w sąsiedztwie (otwarte w 2011 roku) z rekonstrukcjami chat, dymarek i fragmentu umocnień na wzór Wału Hadriana.

Ciekawostki: dymarki od 1967 roku

Pierwsze Dymarki Świętokrzyskie odbyły się we wrześniu 1967 roku – publiczny wytop żelaza metodą sprzed dwóch tysięcy lat ściągnął do Nowej Słupi turystów z całej Polski i zdobył pierwsze miejsce w ogólnopolskim konkursie na najciekawszą imprezę krajoznawczą. Dziś festyn odbywa się w jeden z sierpniowych weekendów, a muzeum od 2017 roku współorganizuje Festiwal Archeologiczny „Ludzie Ognia i Żelaza”. W 2023 roku muzeum odwiedziło niemal 20 tysięcy osób.

Tripto podpowiada

Muzeum jest całoroczne i czynne codziennie; aktualne godziny i ceny sprawdź przed przyjazdem bezpośrednio w placówce lub w gminie Nowa Słupia. Na zwiedzanie wystawy zarezerwuj około godziny, a z Centrum Kulturowo-Archeologicznym – dłużej. Wizytę łatwo połączyć z wejściem na Święty Krzyż (Łysiec), u którego stóp leży muzeum. Jeśli chcesz zobaczyć żywy wytop, przyjedź na sierpniowe dymarki – wtedy jest jednak tłoczno.