Klasztor w Wąchocku

Szare i rdzawoczerwone bloki piaskowca ułożone w poziome pasy — po tym od razu poznasz opactwo cystersów w Wąchocku. Ten dwubarwny wątek murów zawdzięczamy włoskim kamieniarzom, którzy pracowali tu na przełomie XII i XIII wieku. Zespół uchodzi za jeden z najcenniejszych zabytków romańskich w Polsce, a od 2017 roku jest pomnikiem historii; mieści też muzeum walk o niepodległość i grób legendarnego partyzanta „Ponurego”.

Historia: od Morimond do kasaty

Opactwo ufundował w 1179 roku biskup krakowski Gedeon (Gedko), a mnisi przybyli z burgundzkiego Morimond. W 1218 roku papież Honoriusz III wziął klasztor pod opiekę, a cystersi szybko wzbogacili się na gospodarce i kuźnicach. W XIII wieku opactwo kilkakrotnie łupili Mongołowie, m.in. w 1260 i 1289 roku; odbudowany kościół konsekrowano około 1270 roku. Kolejne zniszczenia przyniósł 1656 rok, gdy przez okolicę przeszły wojska szwedzkie i siedmiogrodzkie Jerzego Rakoczego. W 1819 roku władze Królestwa Polskiego skasowały opactwo, a cystersi wrócili do Wąchocka dopiero w 1951 roku.

Co zobaczyć

Kościół św. Floriana to trójnawowa bazylika z transeptem i prosto zamkniętym prezbiterium, wzorowana na burgundzkich świątyniach zakonu. Należy do pierwszych w Polsce budowli ze sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Barokowy wystrój wnętrza to m.in. freski Radwańskiego z około 1750 roku i rzeźby krakowskiego mistrza Wojciecha Rojowskiego; przy nawie północnej dobudowano kaplicę bł. Wincentego Kadłubka, kronikarza, który spędził tu ostatnie lata życia. Najcenniejsze są jednak pomieszczenia klasztorne:

• Kapitularz — kwadratowa sala z dziewięcioma polami sklepienia na czterech kolumnach; u ich podstaw wyrzeźbiono wilki, lwy, gołębie i smoki.
• Fraternia — sala pracy mnichów o wymiarach 7,8 × 7,8 m ze sklepieniem palmowym wspartym na jednym filarze.
• Refektarz — dawna jadalnia z wczesnogotyckimi żebrami i wspornikiem w kształcie głowy mnicha.
• Krużganki, wirydarz i karcer, czyli cela kar dla zakonników.

Pamięć o walce o niepodległość

Na trasie zwiedzania znajduje się muzeum oparte na kolekcji ks. Walentego Ślusarczyka, przekazanej opactwu w 1979 roku, w 800-lecie fundacji. Zbiory dokumentują polskie zrywy niepodległościowe od czasów przedrozbiorowych po „Solidarność”, a wśród rękopisów są autografy Jana III Sobieskiego, Adama Mickiewicza i Elizy Orzeszkowej. Na dziedzińcu stoi Panteon Polskiego Państwa Podziemnego. Trasa kończy się przy grobie mjr. Jana Piwnika „Ponurego” — cichociemnego i dowódcy partyzantki w Górach Świętokrzyskich, poległego w 1944 roku na Nowogródczyźnie. Jego szczątki sprowadzono do Wąchocka w 1987 roku, a w czerwcu 1988 roku uroczyście złożono je w klasztornej ścianie.

Tripto podpowiada

Opactwo to czynny klasztor, więc zwiedza się je z przewodnikiem, zgłaszając się na furcie. Według strony opactwa wejścia odbywają się o pełnych godzinach: w dni powszednie 9:00–12:00 i 14:00–17:00, w niedziele i święta 14:00–17:00, latem dłużej. Na pełną trasę przeznacz około godziny, a grupy powinny wcześniej zarezerwować termin. Latem w kościele odbywają się koncerty festiwalu „Bach u Cystersów”, organizowanego od 2011 roku. Wąchock leży tuż przy Starachowicach, więc łatwo połączyć wizytę z Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach albo wypadem w okoliczne lasy Gór Świętokrzyskich.