Cmentarz żydowski w Szydłowcu

Na szydłowieckim kirkucie nie ma dwóch takich samych nagrobków. Miejscowi kamieniarze, pracujący w tym samym piaskowcu co budowniczowie ratusza i fary, wyrzeźbili na macewach świece, lwy, jelenie, ptaki karmiące pisklęta i dłonie złożone w geście błogosławieństwa. To jeden z największych zachowanych cmentarzy żydowskich w Polsce i jedno z najbardziej poruszających miejsc w Szydłowcu.

Historia: cmentarz kilku miasteczek

Źródła podają różnie, kiedy powstał: w drugiej połowie XVII wieku, wraz z masowym osadnictwem Żydów i powołaniem gminy żydowskiej, albo w XVIII wieku. Chowano tu nie tylko Żydów z Szydłowca, lecz także z miejscowości bez własnego cmentarza – m.in. z Suchedniowa, Bodzentyna i Wąchocka – dlatego nekropolia stale się powiększała.

Po wojnie władze zamknęły cmentarz w 1957 roku, a jego zachodnią, najstarszą część przeznaczyły pod zabudowę. Stanęły na niej boisko liceum, dom towarowy i sklep meblowy. Nagrobki z tego terenu przeniesiono na zachowaną część i ustawiono ciasno w rzędach. Obecny kirkut ma powierzchnię 2,7 ha. W 1971 roku umieszczono na nim tablicę upamiętniającą 16 000 Żydów z Szydłowca zamordowanych w czasie Zagłady. W 2007 roku cmentarz przejęła gmina wyznaniowa żydowska w Warszawie, która zbudowała ohel nad grobami cadyków z dynastii Rabinowiczów z Białej.

Co zobaczyć

• Macewy – źródła podają różnie: około 2000 lub, według kolejnych inwentaryzacji, około 3100 nagrobków. Większość pochodzi z lat 1901–1939, około jednej piątej z drugiej połowy XIX wieku, a najstarszych, z lat 1831–1850, jest tylko około 60.
• Symbole – świece w lichtarzu (czasem złamane) oznaczają kobietę, księgi na półce – uczonego, rabina lub nauczyciela, dłonie w geście błogosławieństwa – potomka kapłańskiego rodu kohenów. Lew mówi o obronie wiary, jeleń o pokoleniu Naftalego, ptak ze złamaną gałązką – o przedwcześnie zmarłej dziewczynie, a ptak karmiący pisklęta – o młodej matce.
• Ohel – murowany dom nagrobny nad grobami cadyków; przyjeżdżają do niego chasydzi z różnych krajów.
• Mur i brama – kamienne ogrodzenie z bramą nawiązującą do tradycyjnego zdobnictwa żydowskiego.

Ciekawostki

Inskrypcje są po hebrajsku, choć szydłowieccy Żydzi na co dzień mówili w jidysz lub po polsku – hebrajski był językiem modlitwy. Teksty podkreślają żal po zmarłym i opisują jego cechy charakteru, a nie tylko daty. Nagrobek stawiano zwykle w pierwszą rocznicę śmierci. Część macew ma formy rzadkie na żydowskich cmentarzach: nagrobki podwójne, sarkofagi lub ścięte pnie drzew.

Tripto podpowiada

Kirkut leży przy ul. Wschodniej, w północno-wschodniej części miasta, kilkanaście minut pieszo od rynku. Teren jest ogrodzony – przed wizytą warto ustalić w Miejskiej Informacji Turystycznej, jak wejść. Mężczyźni powinni nakryć głowę, a w szabat i święta żydowskie cmentarzy się nie odwiedza. Na spacer wśród macew zaplanuj 30–60 minut; najlepsze światło do odczytywania reliefów jest rano lub późnym popołudniem.