Zamek w Radomiu

Niepozorny parterowy budynek przy ul. Wałowej, dziś plebania fary św. Jana, to wszystko, co zostało z zamku królewskiego w Radomiu. A przecież to tu w 1505 roku sejm uchwalił konstytucję Nihil novi, tu w 1489 roku wielki mistrz krzyżacki złożył hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi, a Jagiellonowie zatrzymywali się na zamku co najmniej 75 razy. Wystarczy wiedzieć, gdzie patrzeć, by w tynkach plebanii odnaleźć gotyckie okienka i mury grube na 2,5 metra.

Historia: zamek przy drodze z Krakowa do Wilna

Zamek wzniesiono w połowie XIV wieku z polecenia Kazimierza Wielkiego, razem z murami Nowego Radomia. Początkowo była to raczej kuria – stacja podróżna króla – z dwoma piętrowymi budynkami, w tym mieszkalnym Domem Wielkim o wymiarach ok. 11 × 38 m. Radom leżał na trasie Jagiellonów między Krakowem a Wilnem, więc zamek szybko rozbudowywano. W latach 1510–1515 starosta Mikołaj Szydłowiecki przebudował go na życzenie Zygmunta Starego w stylu późnogotycko-renesansowym, z kamiennymi krużgankami i wieżą mieszkalną. W 1548 roku Zygmunt August przedstawił tu dostojnikom swoją żonę Barbarę Radziwiłłównę, a w latach 1563–1566 zamek był przymusowym miejscem pobytu odsuniętej przez króla Katarzyny Habsburżanki.

Upadek i przebudowy

Prawdziwą katastrofą okazał się potop szwedzki – w 1655 roku Szwedzi spalili zamek. Częściową odbudowę przeprowadzono dopiero w połowie XVIII wieku, a ostatni starosta Aleksander Potkański w 1787 roku zamienił resztki w wygodniejszy dwór i archiwum, burząc piętro Domu Wielkiego. W XIX wieku rozebrano mury miejskie razem z ostatnimi wieżami zamkowymi, a z zamku zostało przyziemie, które od tamtej pory służy jako plebania.

Na co zwrócić uwagę

• Pięć gotyckich okienek od strony południowej, doświetlających najniższą kondygnację, oraz fragmenty renesansowego parapetu i obramienia okna.
• Odsłonięte wątki ceglane na elewacjach – ślady oryginalnego muru sprzed przebudów.
• Rekonstrukcja muru miejskiego od zachodu, postawiona na oryginalnym kamiennym fundamencie.
• Tablice w ogrodzeniu upamiętniające konstytucję Nihil novi i unię wileńsko-radomską z 1401 roku.
• Kaplica św. Kazimierza w zamkowych wnętrzach, zaprojektowana przez prof. Wiktora Zina – proboszcz opowiada o jej akustyce: szept w jednym rogu słychać tylko w przeciwległym.

Tripto podpowiada

Plebania nie jest muzeum z codziennym zwiedzaniem: piwnice i kaplica bywają otwierane podczas wydarzeń i spacerów historycznych, więc na co dzień oglądasz budynek z zewnątrz. Najlepiej obejść go od ul. Wałowej i od strony muru miejskiego, gdzie widać najwięcej śladów średniowiecza. Na zamek wystarczy 15–20 minut, ale warto dołączyć sąsiednią farę św. Jana, ufundowaną także przez Kazimierza Wielkiego, i Kamienicę Starościńską, w której pokazywane są znaleziska z badań archeologicznych miasta kazimierzowskiego. Według przekazów w piwnicach trwają prace odsłaniające fundamenty pod przyszłe muzeum historii zamku.