Zamek w Iłży

Górny zamek w Iłży zbudowano na planie przypominającym serce – to jeden z nielicznych takich przypadków w Polsce. Przez kilka stuleci była to warownia i rezydencja biskupów krakowskich, w której gościli Władysław Jagiełło, Zygmunt Stary i Stefan Batory, a w 1637 roku Władysław IV spotkał tu swoją przyszłą żonę. Dziś z wapiennego wzgórza nad miastem góruje okrągła wieża, z której rozciąga się widok na całą okolicę.

Historia: zamek biskupów krakowskich

Budowa murowanej warowni zaczęła się najpewniej na przełomie XIII i XIV wieku, a w latach 1326–1347 rozbudował ją biskup Jan Grot. Zamek był już wtedy na tyle silny, że biskup schronił się w nim podczas sporu o dziesięciny z Kazimierzem Wielkim. Kolejni biskupi powiększali założenie: około 1560 roku Filip Padniewski przebudował je na renesansową rezydencję z attykami, a w XVII wieku Marcin Szyszkowski dobudował zamek dolny i bastejowe fortyfikacje.

17 września 1655 roku, po kilkugodzinnej obronie, zamek zajęli Szwedzi, a król Karol X Gustaw przyjmował tu posłów. W 1657 roku nowych zniszczeń dokonały wojska Jerzego II Rakoczego. Zamek odnowiono, lecz pod koniec XVIII wieku był już mocno zrujnowany. Po rozbiorach Austriacy urządzili w nim lazaret i organizowali zabawy, a podczas jednej z nich wybuchł pożar, który strawił resztki zabudowy. Ostatni lokator wyprowadził się w 1812 roku i ruiny zaczęto rozbierać na budulec – z cegieł zamku powstała m.in. karczma i fabryka fajansu.

Pod koniec XIX wieku teren kupił Tadeusz Lubomirski i przekazał Towarzystwu Opieki nad Zabytkami Przeszłości. W 1939 roku w wieżę trafił niemiecki pocisk artyleryjski. Prawdziwy przełom przyniósł dopiero 2021 rok: zakończono pierwszy etap kompleksowych prac konserwatorskich przy zamku górnym i udostępniono zwiedzającym jego wnętrza.

Co zobaczyć

• Wieżę główną o wysokości około 25 metrów, nakrytą przezroczystym daszkiem-parasolem, z tarasem na szczycie.
• Studnię zamkową częściowo wykutą w skale, głęboką na około 23 metry; jej pierwotna głębokość mogła sięgać około 40 metrów.
• Ponad 10 udostępnionych pomieszczeń zamku górnego, w tym sklepione piwnice.
• Mury o grubości do 3 metrów i brukowany dziedziniec o powierzchni około 5 tys. m².
• Nową platformę widokową i pozostałości zamku dolnego, czyli przedzamcza.

Ciekawostki

Najstarszy znany widok zamku to miedzioryt szwedzkiego żołnierza i rysownika Erika Dahlbergha z czasów potopu. Całe założenie zajmowało być może nawet 5 hektarów, a obwód murów mógł mieć około 500 metrów. W Iłży bywali też kronikarz Jan Długosz i poeta Jan Kochanowski, a w XX wieku – malarz Jacek Malczewski i reżyser Andrzej Wajda. Lokalna tradycja mówi o tunelu łączącym zamek z miastem, ale jego istnienia nigdy nie potwierdzono.

Tripto podpowiada

Zamek leży na południowym skraju Iłży, na wzgórzu, więc ostatni odcinek trzeba pokonać pieszo pod górę. W sezonie jest udostępniony prawie w całości – z wejściem na wieżę i zajrzeniem do studni – a na miejscu działa punkt informacji turystycznej. Na zwiedzanie zarezerwuj 1–1,5 godziny. Latem warto trafić na Turniej Rycerski albo Koncert Muzyki Filmowej, a jeśli zostaniesz do zmroku, zobaczysz podświetloną wieżę nad miastem. Aktualne godziny i ceny sprawdź przed przyjazdem w informacji turystycznej Gminy Iłża.