Kolegiata w Opatowie

Czterdzieści jeden postaci zalewa się łzami na wieść o śmierci kanclerza: król Zygmunt Stary, hetman, biskup, dworzanie, muzycy, a nawet charty i sokoły. To Lament Opatowski, renesansowa płyta z brązu, jedno z najcenniejszych dzieł polskiej sztuki odlewniczej. Znajdziesz ją w kolegiacie św. Marcina w Opatowie — romańskiej bazylice z XII wieku, od 2023 roku pomniku historii.

Historia: romańska bazylika i jej przebudowy

Nie zachował się żaden dokument potwierdzający datę budowy. Na podstawie detali architektonicznych historycy sztuki datują kościół na drugą ćwierć i połowę XII wieku; pierwsza wzmianka o opatowskich kanonikach pochodzi z 1206 roku. Jan Długosz przypisywał fundację księciu Henrykowi Sandomierskiemu i templariuszom, ale pobyt templariuszy w Opatowie jest dziś kwestionowany. W XIII wieku świątynię przebudował prawdopodobnie warsztat cystersów z Wąchocka.

Najpoważniejsze zmiany przyniósł XVI wiek. W 1502 roku kościół spalili Tatarzy, a przy odbudowie romańską nawę nakryto późnogotyckim sklepieniem sieciowym zamiast drewnianego stropu. Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki, który w 1514 roku kupił Opatów od biskupów lubuskich, stał się odnowicielem kolegiaty. Kościół zbudowany z ciosów piaskowca zachował układ trójnawowej bazyliki z transeptem, dwiema wieżami od zachodu i trzema absydami od wschodu.

Co zobaczyć

• Lament Opatowski — długa, grawerowana i płaskorzeźbiona płyta pod nagrobkiem kanclerza, ufundowana około 1536 roku przez hetmana Jana Tarnowskiego, zięcia Szydłowieckiego. Na lewym panoplium widnieje data 1536.
• Nagrobek Krzysztofa Szydłowieckiego z postacią kanclerza w zbroi, wykonany przed 1532 rokiem i przypisywany Bernardinowi de Gianotis z warsztatu Bartolomea Berrecciego.
• Romański portal między wieżami z osadzonym gotyckim portalem i fryzem z reliefem zwierzęcym na fasadzie.
• Barokowe polichromie w błękitach i różach, w tym sceny batalistyczne: bitwa pod Grunwaldem, na Psim Polu i pod Wiedniem.
• Dębowe ławki z 1722 roku — na ich bokach żaden motyw roślinny nie powtarza się dwa razy w identyczny sposób.

Ciekawostki

W kapitularzu w XIX wieku odsłonięto spod tynku gotyckie malowidło wielofigurowego Ukrzyżowania z lat 70. XV wieku, szerokie na niemal 4 metry. Podczas prac w 2003 roku zidentyfikowano tu nagrobek z 1530 roku, który Baltazar Sobek ufundował żonie Marynie — przez lata uważano go za nagrobek córki kanclerza.

Tripto podpowiada

Kolegiata jest czynnym kościołem przy ul. „Grota” Roweckiego 8. Według parafii zwiedzanie jest możliwe od poniedziałku do piątku 9:00–17:00, w soboty 10:00–17:00 i w niedziele 13:00–16:30; można też umówić przewodnika. Na wnętrze zarezerwuj około godziny, a Lament obejrzyj z bliska — wiele detali widać dopiero z odległości kilku kroków. W centrum Opatowa działa też osobna atrakcja, Podziemna Trasa Turystyczna.