Zamek Krzyżtopór

Zamek Krzyżtopór w Ujeździe to monumentalne ruiny magnackiej rezydencji z XVII wieku w województwie świętokrzyskim, ok. 12 km od Opatowa. Zbudowany dla wojewody sandomierskiego Krzysztofa Ossolińskiego jako palazzo in fortezza – pałac otoczony bastionową fortecą – był jedną z najokazalszych rezydencji magnackich swoich czasów – fundator chciał, by przyćmiła wszystkie inne. Dziś to jedna z najbardziej klimatycznych ruin w Polsce, otwarta przez cały rok, także zimą.

Historia Krzyżtoporu

Krzysztof Ossoliński przejął Ujazd w 1619 roku. Był człowiekiem wykształconym, dyplomatą i miłośnikiem sztuki, a do tego – jak podkreśla zarządca zamku – skłonnym do astrologii i symboliki. Zamek powstawał w latach 1621–1644 w trzech fazach: budynek główny i fortyfikacje wzniesiono w latach 1621–1627, a w 1631 roku rozbudowano wieżę bramną – ta data widnieje na tablicy przy wejściu. Projektant nie jest znany; w dokumentach z 1633 roku jako budowniczy występuje włoski architekt Lorenzo Senes. Założenie wzorowano na włoskiej rezydencji Farnese w Caprarola, którą Ossoliński poznał w podróży do Rzymu.

Nazwa łączy dwa symbole umieszczone na bramie: krzyż – wyraz gorliwej wiary fundatora – i topór z herbu Ossolińskich. Wcześniej używano formy „Krzysztopór”, łączącej imię z herbem.

Syn fundatora, Krzysztof Baldwin, zginął w 1649 roku pod Zborowem, a zamek przeszedł na spokrewnione rody, m.in. Kalinowskich i Paców. 30 października 1655 roku Szwedzi zajęli go podstępem bez jednego strzału i wywieźli wyposażenie, bibliotekę i archiwum – według zarządcy obiektu nie zniszczyli jednak murów. Ostatnim mieszkańcem był Jan Michał Pac, który udzielił schronienia konfederatom barskim. Po walkach i jego ucieczce do Francji w 1770 roku rezydencja pozostała niezamieszkaną ruiną. Po II wojnie światowej zamek stał się własnością Skarbu Państwa, a w 1991 roku udostępniono go turystom. Od 2007 roku opiekuje się nim gmina Iwaniska, a od 2018 roku ruiny mają status Pomnika Historii.

Co zobaczyć w Krzyżtoporze

Rozmach budowli robi wrażenie także w liczbach: kubatura ok. 70 tys. m³, powierzchnia zamku 1,3 ha, mury o łącznej długości ok. 600 m. Zwiedzanie organizują oznaczone trasy:

• Trasa zielona – bastiony. Spacer po wałach z pięcioma bastionami ułożonymi w pięciobok. Bastiony mają zachowane historyczne nazwy, m.in. „Szary mnich”, „Korona” i „Smok”. Z bastionu „Korona” widać pozostałości ogrodów włoskich z kamiennymi sadzawkami.
• Trasy granatowa i niebieska – oficyna i pałac. Prowadzą przez piętro dawnego budynku gospodarczego z piecami i kanałami grzewczymi, wieżę ośmioboczną z gabinetami Ossolińskich, salę balową i jadalną oraz dawną kuchnię z oryginalnym piecem.
• Bastion „Smok” mieści salę muzealną, salę multimedialną i toalety.

Najsłynniejsza legenda mówi, że nad salą jadalną w wieży znajdował się szklany strop z akwarium z egzotycznymi rybami. Przy bastionie „Korona” stoi też krzyż upamiętniający więźniów z Ostrowca Świętokrzyskiego rozstrzelanych tu przez Niemców w 1944 roku.

Godziny otwarcia (stan na październik 2026)

Zamek jest czynny codziennie:

• 1 września – 31 października: 8:00–18:00,
• 1 listopada – 28 lutego: 8:00–16:00 (zamek działa także zimą),
• 1–31 marca: 8:00–18:00; 1 kwietnia – 31 sierpnia: 8:00–20:00.

Nieczynne: 1 listopada, 24 i 25 grudnia, 1 stycznia oraz w Niedzielę Wielkanocną. W wyjątkowych sytuacjach zwiedzanie może być ograniczone – komunikaty publikuje strona zamku.

Bilety i przewodnik

• Bilet normalny 22 zł, ulgowy 19 zł (uczniowie i studenci do 26 lat, emeryci, renciści, osoby z niepełnosprawnościami).
• Bilet grupowy (powyżej 20 osób): 18 zł, z Kartą Dużej Rodziny: 17 zł.
• Przewodnik dla grupy do 10 osób: 80 zł (+10 zł za każdą kolejną rozpoczętą dziesiątkę); turyści indywidualni mogą dołączyć do grupy za 8 zł od osoby.
• W sezonie organizowane są też nocne zwiedzania z pochodniami i iluminacją, a dla rodzin – gra terenowa „Szlakiem krzyżtoporskich legend”; terminy podaje strona zamku.

Jak zwiedzać i dla kogo

Na same ruiny wystarczą 1,5–2 godziny, z bastionami i ogrodami – do 3 godzin. Ruiny są dobrym celem dla rodzin z dziećmi, ale trasy prowadzą schodami i po nierównym terenie – załóż wygodne buty, a zimą uważaj na oblodzenia. Jesień i zima mają tu wyjątkowy nastrój, a krótsze godziny w sezonie zimowym wystarczą na spokojne zwiedzanie.

Dojazd i parking

Ujazd leży w gminie Iwaniska, ok. 60 km drogą od Kielc i ok. 40 km od Sandomierza; z Krakowa to ok. 2,5 godziny jazdy samochodem. Najwygodniej dojechać autem przez Opatów lub Iwaniska. Adres: Ujazd 73, 27-570 Iwaniska; kasa: +48 15 860 11 33.

W okolicy

Krzyżtopór warto połączyć z Opatowem (kolegiata i podziemia), Sandomierzem albo zamkiem w Ossolinie, z którym według legendy łączył go podziemny tunel wyłożony głowami cukru.