Kolegiata w Klimontowie

Kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński widział w Rzymie, jak buduje się kościoły, i zapragnął mieć taki u siebie, w małym Klimontowie pod Sandomierzem. Tak powstała kolegiata św. Józefa z rzadko spotykaną eliptyczną nawą, otoczoną dwiema kondygnacjami galerii — budowla, której ukończenie zajęło niemal półtora stulecia.

Historia: ambicja kanclerza

Parafia narodziła się w 1626 roku, gdy młody Ossoliński postawił przy rynku mały drewniany kościółek. Siedemnaście lat później, już jako kanclerz, rozpoczął budowę monumentalnej świątyni. Fundację datuje się na 1637 rok, a prace ruszyły w 1643 roku według projektu Wawrzyńca Senesa — architekta pochodzącego ze Szwajcarii, który budował też pobliski zamek Krzyżtopór. Projekt czerpał z rozwiązań rzymskich, m.in. z koncepcji Vignoli. Już w 1648 roku biskup Piotr Gembicki podniósł kościół do rangi kolegiaty.

Potem przyszły kłopoty. Budowę przerwała śmierć kanclerza, a najazdy Szwedów i wojsk Rakoczego obróciły w ruinę wzniesione mury. Prace podjęto na nowo dopiero po prawie stu latach, dzięki proboszczowi Walentemu Boxie Radoszewskiemu. W 1741 roku biskup Michał Kunicki poświęcił wciąż nieukończony kościół, a budowę prowadzili dalej kolejni proboszczowie. Daty wyryte na budowli mówią same za siebie: bęben kopuły ukończono w 1732 roku, a fasadę dopiero w 1779 roku.

Co zobaczyć

Sercem kościoła jest korpus na planie elipsy wpisanej w wielobok. Nawę otaczają dwie kondygnacje galerii: dolna z obejściem i górna z emporami, co daje wnętrzu niemal teatralny charakter. Na zachodniej fasadzie stoją dwie trójkondygnacyjne wieże, a balustradę wieńczy pięć późnobarokowych posągów — czterech Ewangelistów i św. Józef z Dzieciątkiem.

Na co zwrócić uwagę w środku:

• stiukowy fryz w prezbiterium autorstwa Jana Chrzciciela Falconiego z około 1647 roku,
• rokokowy ołtarz główny z obrazem św. Józefa z Dzieciątkiem oraz rokokową ambonę z 1758 roku,
• obrazy czterech Ewangelistów pędzla Macieja Topolskiego z początku XIX wieku,
• organy z figurą Dawida grającego na harfie i chór z herbem Oksza,
• cztery konfesjonały sprowadzone z Wiednia przez hrabiego Antoniego Ledóchowskiego w 1806 roku.

W podziemiach spoczywa fundator, Jerzy Ossoliński. Kanclerz zmarł w 1650 roku, na długo przed ukończeniem świątyni.

Ciekawostki

Przywilej kolegiaty nie przetrwał długo: z powodu braku środków na utrzymanie kapituły biskup Konstanty Felicjan Szaniawski odebrał go w 1730 roku. Proboszczowie zachowali jednak prawo do infuły aż do 1950 roku, dlatego kościół bywa nazywany infułackim. 17 sierpnia 1841 roku odbyły się tu obłóczyny Mieczysława Halki Ledóchowskiego, urodzonego w pobliskich Górkach — późniejszego kardynała i prymasa Polski.

Tripto podpowiada

Kolegiata jest czynnym kościołem parafialnym, więc wnętrze zwiedzaj poza nabożeństwami. Na fasadę, wnętrze i przykościelny cmentarz z barokowymi figurami Wiary i Nadziei przeznacz 30–45 minut. Wejdź na środek nawy i obróć się dookoła — dopiero wtedy widać, jak elipsa i dwa piętra galerii tworzą jedną, zamkniętą przestrzeń.

W Klimontowie zobacz też podominikański kościół św. Jacka i synagogę z połowy XIX wieku. Kolegiatę łatwo połączyć z wycieczką do Sandomierza albo do ruin Krzyżtoporu, zbudowanego przez tego samego architekta. Kościół leży na Małopolskiej Drodze św. Jakuba.