Dawna synagoga w Siemiatyczach

Przy ul. Zaszkolnej w Siemiatyczach stoi masywny, biały gmach z wysokim czterospadowym dachem — dawna synagoga, którą księżna Anna Jabłonowska ufundowała miejscowym Żydom jako zadośćuczynienie za cmentarz utracony przy przebudowie miasta. Klasycystyczną bożnicę wzniesiono pod koniec XVIII wieku według projektu Szymona Bogumiła Zuga, jednego z najważniejszych architektów stanisławowskiej Polski. Dziś mieści Galerię Siemiatyckiego Ośrodka Kultury, więc do środka wejdziesz w zwykłych godzinach otwarcia.

Historia: dar księżnej i trudny XX wiek

Siemiatycze pod rządami Anny Jabłonowskiej przeszły w drugiej połowie XVIII wieku gruntowną przebudowę, a Zug projektował tu również pałac i ratusz. Projekt synagogi powstał w 1777 roku, a budowę datuje się najczęściej na lata 1797–1801 — tak podaje „Katalog zabytków sztuki w Polsce”. Badacze zwracają uwagę, że gmina żydowska długo opierała się propozycji dziedziczki, zanim przyjęła nową bożnicę. Wnętrze miało niegdyś trzykondygnacyjny Aron ha-Kodesz na ścianie wschodniej i bogatą polichromię z motywami zwierzęcymi i roślinnymi.

W 1824 roku budynek strawił pożar, a w 1944 roku zniszczono jego wyposażenie. Po wojnie służył jako magazyn i sklepy, później przebudowano go na dom kultury: ścianę wschodnią zajęła scena, stropy zastąpiono żelbetowymi, a z pierwotnego wnętrza przetrwał w zasadzie tylko ogólny układ. Pod koniec 2019 roku rozpoczął się kolejny remont obejmujący m.in. odnowienie ścian, filarów i drzwi.

Co zobaczyć

• Fasada zachodnia o siedmiu osiach, z pilastrami wielkiego porządku — przywrócona do wyglądu z początku XX wieku.
• Sala główna podzielona rzędami filarów połączonych półkolistymi arkadami; na nich opierały się dawne galerie dla kobiet.
• Wystawy Galerii SOK — sztuka współczesna, fotografia i twórczość ludowa; galeria kontynuuje tradycję Muzeum Regionalnego założonego w 1976 roku przez Towarzystwo Przyjaciół Siemiatycz.
• Przyszkółek, dawny dom talmudyczny z około 1900 roku, stojący nieopodal.

Ciekawostki

Architekt Mateusz Michalski, który przeprowadził pomiary budynku, wykazał, że synagogę zaplanowano w całości w nowej mierze warszawskiej. Jego analiza łączy wymiary bożnicy z wersami modlitwy Tikkun Chacot, odmawianej o północy — to rzadki przykład badań nad symboliką liczb w polskiej architekturze synagogalnej.

Tripto podpowiada

Galeria SOK (ul. Zaszkolna 1, tel. 85 655 23 08) jest czynna od 1 października do 30 czerwca w poniedziałki 12:00–18:00, od wtorku do piątku 10:00–18:00 i w soboty 8:00–16:00, a od 1 lipca do 30 września od wtorku do soboty 10:00–18:00 i w niedziele 14:00–18:00. Godziny mogą się zmieniać przy wydarzeniach, więc przed przyjazdem warto sprawdzić stronę ośrodka. Na budynek i bieżącą wystawę wystarczy 30–45 minut; w sezonie (od maja do listopada) dołącz do tego Muzeum Sztuki Sepulkralnej przy cmentarzu parafialnym przy ul. Ciechanowieckiej, także prowadzone przez SOK.