Cerkwie w Bieszczadach

Drewniane cerkwie to ślad po wsiach łemkowskich i bojkowskich, które przed II wojną światową wypełniały doliny Osławy i Sanu. Dwie z nich — w Turzańsku i Smolniku — wpisano w 2013 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, w grupie 16 drewnianych cerkwi Karpat z Polski i Ukrainy. Kolejne, w Szczawnem, Komańczy, Równi czy Chmielu, leżą na podkarpackim Szlaku Architektury Drewnianej, który ma ponad 130 obiektów i 1202 km.

Historia zapisana w drewnie

Większość świątyń wznieśli grekokatolicy, a ich dzieje urwały się po 1945 roku. Mieszkańców wywieziono, m.in. w ramach akcji „Wisła" w 1947 roku. Smolnik i okolice trafiły do Polski dopiero w 1951 roku, w wyniku wymiany terytoriów z ZSRR, a ludność wysiedlono wtedy na Ukrainę. Opuszczone cerkwie służyły jako magazyny, a ich wyposażenie rozgrabiono lub wywieziono do składnicy w Łańcucie. Część przejęli rzymscy katolicy, część prawosławni. Dziś każda świątynia ma inną historię i innego gospodarza.

Najważniejsze cerkwie

• Turzańsk (UNESCO) — cerkiew św. Michała Archanioła z lat 1801–1803, łemkowska, z pięcioma baniastymi wieżyczkami. Wewnątrz zachowały się ikonostas z 1895 roku i polichromia z 1898 roku, obie autorstwa Josypa Bukowczyka. Obok stoi drewniana dzwonnica. Od 1963 roku cerkiew należy do prawosławnych.
• Smolnik nad Sanem (UNESCO) — bojkowska cerkiew św. Michała Archanioła ukończona w 1791 roku, czwarta świątynia w tej wsi. Od 1974 roku jest filią rzymskokatolickiej parafii w Lutowiskach. Pierwotny ikonostas zniszczono po 1951 roku. Z dawnego wystroju przetrwał fragment polichromii z aniołami podtrzymującymi kotarę.
• Szczawne — prawosławna cerkiew z 1889 roku, wzniesiona przez cieślę Hojsana z Płonnej, z oryginalnymi ikonami w ikonostasie. Do dziś nie ma instalacji elektrycznej.
• Komańcza — prawosławna cerkiew z lat 1800–1803 spłonęła 13 września 2006 roku. Obecna świątynia to jej rekonstrukcja.
• Równia — bojkowska cerkiew z drugiej połowy XVIII wieku, od 1969 roku kościół.
• Chmiel — cerkiew św. Mikołaja z 1906 roku w dolinie Sanu.

Ciekawostki

W 1968 roku filmowcy kręcący „Pana Wołodyjowskiego" wybrali cerkiew w Chmielu do sceny pożaru Raszkowa. Uzyskali nawet zgodę wojewódzkiego konserwatora na jej spalenie. Protest konserwatorów, z dyrektorem Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu Jerzym Szablowskim na czele, uratował świątynię. Na cmentarzu przy cerkwi w Chmielu leży płyta nagrobna z cerkiewnosłowiańską inskrypcją z 1644 roku.

Tripto podpowiada

Najwygodniej zaplanować dwa osobne dni. W dolinie Osławy połącz Szczawne, Turzańsk i Komańczę. Smolnik i Chmiel leżą w gminie Lutowiska, przy drodze wojewódzkiej nr 896 wzdłuż Sanu, a Równia — koło Ustrzyk Dolnych. Bryły zwykle można obejrzeć z zewnątrz o każdej porze. Wnętrza bywają otwarte podczas nabożeństw albo po uzgodnieniu z parafią, więc dostęp sprawdź dla każdej cerkwi osobno. Przed wejściem ustal też, czy świątynia jest prawosławna, czy katolicka — od tego zależą godziny nabożeństw i zwyczaje.