Klasztor w Zagórzu

Na wzgórzu Mariemont nad zakolem Osławy stoją mury klasztoru, który był jednocześnie twierdzą: karmelici bosi modlili się tu za pięciometrowymi murami obronnymi, a obok utrzymywali szpital dla dwunastu weteranów wojennych. W 1772 roku rosyjskie armaty ostrzelały stąd konfederatów barskich – obrona Zagórza uchodzi za ostatnią bitwę konfederacji. Dziś ruiny warownego karmelu są jednym z nielicznych zachowanych klasztorów obronnych dawnej Rzeczypospolitej, z wieżą widokową i nowoczesnym centrum multimedialnym.

Historia: wotum Stadnickich

Fundatorem był wojewoda wołyński Jan Stadnicki (część źródeł podaje imiona Jan Adam, strona zarządcy – Jan Franciszek). Według odnalezionego testamentu fundacja była wotum za ocalenie pobliskiego Leska przed potopem szwedzkim. Kamień węgielny położono 7 sierpnia 1700 roku, zakonnicy wprowadzili się w 1714 roku, a całość ukończono w 1730 roku; mury z fortyfikacjami powstawały jeszcze później. Całość zbudowano z żółtego piaskowca z pobliskiego kamieniołomu. Warownia miała być ogniwem łańcucha obronnego z zamkami w Sobieniu, Sanoku, Lesku, Odrzykoniu i Dobromilu, choć już w chwili budowy uchodziła za przestarzałą.

Okres świetności skończył się wraz z pierwszym rozbiorem. 29 listopada 1772 roku wojska rosyjskie gen. Iwana Drewicza ostrzelały klasztor z armat, a część zabudowań spłonęła. Pod rządami Austrii zakonnicy odbudowali konwent, ale 26 listopada 1822 roku strawił go kolejny pożar – według policji wybuchł podczas kłótni przeora z jednym z zakonników, według innej wersji było to podpalenie z inspiracji władz. W 1831 roku Austriacy skasowali klasztor. Próba odbudowy podjęta przez karmelitów w 1957 roku skończyła się 10 października 1962 roku, gdy na polecenie władz zakonnicy musieli odejść. Od 2000 roku ruiny zabezpiecza gmina Zagórz.

Co zobaczyć

• Mury kościoła zbudowanego na planie krzyża greckiego z jednym ramieniem przedłużonym w chór zakonny. Ołtarz stał wyjątkowo od zachodu, a zamiast ołtarzy wnętrze zdobiło malarstwo iluzjonistyczne – rozwiązanie niemal unikalne.
• Dwie wieże na styku kościoła z klasztorem; odbudowano je, ale bez górnych, ośmiobocznych kondygnacji.
• Klasztor z wirydarzem, budynek bramny, kordegardę, studnię i obelisk z figurą Matki Bożej. W obrębie murów mieści się około 1,59 ha.
• Centrum Kultury Foresterium w dawnym domu gościnnym: hologram mnicha-karmelity, strefa VR i AR, interaktywna wystawa i sala kinowa.
• Wieżę widokową z panoramą doliny Sanu i Osławy oraz Gór Słonnych.

Ciekawostki

Pierwszymi pensjonariuszami klasztornego szpitala byli podobno weterani odsieczy wiedeńskiej z 1683 roku; szpital działał aż do kasaty w 1831 roku. Układ kościoła przypomina zbudowany 30 lat później klasztor Stella Maris na Górze Karmel w Hajfie, choć nie dowiedziono, by tamtejsi budowniczowie wzorowali się na Zagórzu. Ciepłe, nasłonecznione wzgórze sprzyja ciepłolubnym drzewom i licznym wężom, w tym żmijom.

Tripto podpowiada

Samochodem nie wjedziesz pod ruiny – zaparkuj przy kościele parafialnym i wejdź drogą krzyżową; wjazd jest możliwy tylko dla osób z niepełnosprawnościami. Adres: ul. Klasztorna 32, Zagórz. Według strony zarządcy (październik 2026) bilet normalny kosztuje 20 zł, ulgowy 15 zł, z przewodnikiem 40/30 zł, a wejście na wieżę 5 zł. We wrześniu i październiku obiekt jest czynny w dni powszednie w godz. 8:00–16:00, a w weekendy 10:00–17:00; od listopada do kwietnia tylko od poniedziałku do piątku (8:00–16:00), a wieża bywa zamknięta przy oblodzeniu.

Na ruiny, Foresterium i wieżę zaplanuj 1,5–2 godziny. Latem trzymaj się ścieżek i patrz pod nogi. Zagórz łatwo połączyć z Sanokiem i wyjazdem w Bieszczady.