Cmentarz żydowski w Lesku

Cmentarz żydowski w Lesku to jeden z najstarszych i najcenniejszych kirkutów w Polsce. Na zalesionym wzgórzu kilkaset metrów od synagogi zachowało się około 2000 macew, z których najstarsze pochodzą prawdopodobnie z XVI–XVII wieku. To miejsce ciche i poruszające: kamienne nagrobki z bogatą płaskorzeźbą stoją wśród starych drzew, a spacer między nimi pozwala zrozumieć, jak ważną częścią historii Leska była społeczność żydowska.

Historia kirkutu

Dokładna data założenia cmentarza nie jest znana. Najstarsza wzmianka archiwalna, dotycząca zakupu gruntu, pochodzi z 1611 r. Na jednej z macew odczytano datę 1548, co czyniłoby ją jednym z najstarszych zachowanych nagrobków żydowskich w Polsce – historycy są jednak ostrożni, a część badaczy datuje powstanie cmentarza dopiero na XVII wiek. Z lat 1634–1703 nie są znane żadne pochówki.

Z kirkutem wiąże się legenda o rabinach sefardyjskich, którzy po wygnaniu z Hiszpanii i Portugalii mieli zostać tu pochowani – nie ma jednak na to dowodów.

W czasie II wojny światowej Niemcy dokonywali na cmentarzu egzekucji, m.in. około stu starszych i chorych Żydów z Leska. Ofiary Zagłady upamiętniają dziś symboliczne mogiły i tablica. W 1969 r. cmentarz wpisano do rejestru zabytków.

Co zobaczyć

Cmentarz zajmuje około 3 ha na stoku wzgórza i dzieli się na dwie części:

• Najstarszą, na zboczu – z płytami z piaskowca, częściowo przechylonymi i porośniętymi mchem.
• Nowszą, na szczycie – używaną od XVIII do XX wieku, z kilkuset nagrobkami z XIX stulecia.

Najciekawsze są płaskorzeźby na macewach: korony, świeczniki, ptaki, jelenie, lwy, dzbany i misy. Symbole te mówią coś o zmarłych – np. dłonie lub dzban wskazywały na pochodzenie z rodów kapłańskich lub lewickich. Uwagę zwracają też nagrobki z rozbudowanymi inskrypcjami, m.in. Menachema Mendla Horowitza, zmarłego w 1803 r.

Inskrypcje są po hebrajsku. Na większości macew u góry widać dwie litery skrótu oznaczającego „tu spoczywa”, niżej imię zmarłego, imię ojca i datę według kalendarza żydowskiego. Zgodnie z tradycją odwiedzający zostawiają na nagrobkach małe kamyki zamiast kwiatów – to znak pamięci.

Wiele macew jest pochylonych lub przewróconych, część stoi poza pierwotnym miejscem. Nie dotykaj ich i nie opieraj się o nie – piaskowiec jest kruchy.

Zwiedzanie: zasady i praktyka

Stan na październik 2026:

• Cmentarz jest ogrodzony i ma zamykaną bramę. Brak oficjalnej informacji o godzinach dostępności; o dostęp zapytaj wcześniej w Urzędzie Miasta i Gminy Lesko.
• Wstęp nie jest biletowany.
• Na cmentarzu obowiązują zasady szacunku: mężczyźni zwyczajowo nakrywają głowę, nie zbiera się roślin ani kamieni. W soboty i święta żydowskie zwiedzania lepiej unikać.
• Teren jest pochyły, ścieżki gruntowe i nierówne – potrzebne wygodne buty, wózek dziecięcy i wózek inwalidzki nie przejadą.
• Na spacer zarezerwuj 30–45 minut; najlepsze światło do zdjęć jest późnym popołudniem, gdy słońce prześwituje między drzewami.

Dojazd

Kirkut leży na wzgórzu w centrum Leska, między ulicami Moniuszki, Żeromskiego i Łazienną, kilka minut pieszo od synagogi przy ul. Berka Joselewicza. Lesko leży około 15 km od Sanoka, przy drodze w stronę Ustrzyk Dolnych i Soliny. Samochód najwygodniej zostawić w centrum.

W okolicy

• Synagoga w Lesku z XVII wieku – dziś galeria sztuki.
• Zamek Kmitów nad Sanem i park zamkowy.
• Kamień Leski – piaskowcowa skała na wzgórzu za miastem.
• Galeria Beksińskiego w Sanoku – kilkanaście minut samochodem.