Synagoga w Lesku

Synagoga w Lesku to jeden z najcenniejszych zabytków żydowskich na Podkarpaciu i najbardziej charakterystyczny budynek „bramy Bieszczadów”. Murowana bożnica z XVII wieku, z falistymi szczytami zwieńczonymi kamiennymi wazami i okrągłą wieżyczką, stoi na stoku przy dawnych wałach miejskich. Warto tu zajrzeć w drodze nad Solinę: to jedyna z kilku leskich synagog, która przetrwała wojnę, a od dziesięcioleci służy jako galeria sztuki artystów z Bieszczadów.

Historia synagogi

Synagogę wzniesiono w latach 1626–1654 w miejscu wcześniejszej, drewnianej bożnicy; część źródeł datuje ją jednak później, nawet na XVIII wiek. Na początku XX wieku w Lesku działało kilka synagog, ale tylko ta zachowała się po II wojnie światowej.

Niemcy zdewastowali wnętrze i urządzili w budynku magazyn. Po wojnie synagoga przez lata stała pusta, a w 1957 r. zawalił się dach. Ratunkiem okazały się prace konserwatorskie w latach 1960–1963 i w latach 70. Odbudowując szczyty i wieżyczkę, wzorowano się na akwaforcie Kajetana Kielisińskiego z 1838 r., która przedstawia budynek w dawnej formie. Od 1959 r. synagoga jest wpisana do rejestru zabytków. Dziś budynek nie pełni funkcji religijnej, ale pozostaje jednym z najważniejszych śladów wielowiekowej obecności Żydów w Lesku – razem z pobliskim kirkutem tworzy niewielki, ale bardzo wymowny szlak pamięci, który warto przejść spokojnie i z szacunkiem.

Co zobaczyć

• Fasada zachodnia – szczyt z wolutami i wazami, nietypowymi dla polskich synagog. Nad wejściem widnieją Tablice Dekalogu, a pod nimi ślady hebrajskiego cytatu z Księgi Rodzaju: „O, jakże miejsce to przejmuje grozą! Prawdziwie jest to dom Boga”.
• Wieżyczka w narożniku południowo-zachodnim – w sklepionym pomieszczeniu pod nią mieściło się niegdyś więzienie gminy żydowskiej.
• Mury z rzecznych otoczaków, kamienia i cegły, wzmocnione przyporami – dobrze widać je od strony północnej.
• Wnętrze dawnej sali modlitw (ok. 15 × 10,5 m) z manierystycznym wystrojem i niszą po Aron ha-kodesz, wzorowaną na synagodze Złota Róża we Lwowie. Fragmenty dawnej żeliwnej bimy trafiły na balustrady leskich domów.

Galeria i zwiedzanie

Od ponad 40 lat w budynku działa galeria Bieszczadzkiego Domu Kultury. Co roku od maja do października odbywają się tu wystawy twórców związanych z Bieszczadami pod hasłem „Bieszczadzkie Zadumania”. Poza tym okresem wnętrze zwykle nie jest dostępne, a zabytek można oglądać z zewnątrz o każdej porze.

Latem 2026 r. gmina Lesko prowadziła remont elewacji północno-wschodniej i północno-zachodniej, konserwację detali i nowe orynnowanie – inwestycję wartą ponad 358 tys. zł, współfinansowaną przez Ministerstwo Kultury, wojewódzkiego konserwatora i samorząd województwa.

Na obejrzenie budynku z zewnątrz wystarczy 15–20 minut, z wystawą – około pół godziny. Najlepiej połączyć wizytę ze spacerem na pobliski cmentarz żydowski.

Informacje praktyczne i dojazd

Stan na październik 2026:

• Adres: ul. Berka Joselewicza 16, 38-600 Lesko.
• Wnętrze: galeria sezonowa (maj–październik); aktualne godziny i zasady wstępu sprawdź w Bieszczadzkim Domu Kultury w Lesku.
• Z zewnątrz synagoga jest dostępna bez ograniczeń i bezpłatnie.
• Lesko leży ok. 15 km od Sanoka, przy drodze w kierunku Ustrzyk Dolnych i Soliny. Synagoga stoi kilka minut pieszo od rynku.

W okolicy

• Cmentarz żydowski w Lesku – kilkaset metrów dalej, jeden z najstarszych kirkutów w Polsce.
• Zamek Kmitów nad Sanem – obecnie hotel, z parkiem na skarpie.
• Kamień Leski – piaskowcowa skała w lesie na wzgórzu za miastem.
• Galeria Beksińskiego w Sanoku – kilkanaście minut jazdy samochodem.