Cerkiew w Turzańsku

Pięć baniastych hełmów nad jednym, długim dachem i stojąca na osi drewniana dzwonnica, która podobno jest najwyższa w polskich Karpatach — tak wygląda cerkiew św. Michała Archanioła w Turzańsku. Świątynia z lat 1801–1803 jest jednym z najlepszych przykładów łemkowskiego budownictwa sakralnego, a w 2013 roku trafiła na listę UNESCO razem z drewnianymi cerkwiami regionu karpackiego w Polsce i Ukrainie. Stoi na zboczu w zachodniej części wsi, kilka kilometrów od Komańczy.

Historia: trzy wyznania w jednej świątyni

Cerkiew w Turzańsku, najpierw prawosławna, a potem unicka, była wzmiankowana już w 1526 roku. Obecny budynek wzniesiono na początku XIX wieku, w 1836 roku dobudowano przedsionek i zakrystię, a remonty z przełomu XIX i XX wieku oraz z 1913 roku przyniosły m.in. blaszane pokrycie dachu. Jeszcze w 1900 roku niemal wszyscy mieszkańcy wsi byli grekokatolikami mówiącymi po rusku. Po wysiedleniu Łemków w ramach akcji „Wisła” w 1947 roku z cerkwi korzystali rzymscy katolicy z parafii w Komańczy, a 10 sierpnia 1961 roku budynek zaplombowano. Od 1963 roku służy wiernym prawosławnym i należy do diecezji przemysko-gorlickiej.

Legenda o ikonie

Miejscowe podanie tłumaczy, dlaczego cerkiew stoi właśnie tutaj. Gdy płonęła dawna świątynia na wzgórzu, ikona Bogurodzicy miała wylecieć przez okno i upaść w miejscu, gdzie dziś stoi obecny budynek. Mieszkańcy uznali to za znak i tam wznieśli nową cerkiew.

Co wyróżnia cerkiew

To cerkiew łemkowska typu północno-wschodniego: trójdzielna, bezwieżowa, o konstrukcji zrębowej, z jednym, wielopołaciowym dachem. Nad babińcem, nawą, prezbiterium i obiema zakrystiami wznosi się pięć podobnych do siebie baniastych wieżyczek z pozornymi latarniami i kutymi krzyżami. Ściany obito pionowo deskami. Wewnątrz trzy główne części nakrywają ośmiopolowe kopuły namiotowe.

Na co zwrócić uwagę

• Ikonostas z 1895 roku, dzieło Josypa Bukowczyka, z kunsztownymi, ażurowymi Carskimi Wrotami w formie winnej latorośli. Część głównych ikon skradziono, a ich miejsce zajęły współczesne kopie.
• Chrystus w łemkowskiej chyży — nad ikonostasem znajduje się wyjątkowe malowidło, na którym Chrystus przedstawiony jest w tradycyjnej łemkowskiej chacie.
• Polichromia z 1898 roku, również autorstwa Bukowczyka, oraz ołtarze boczne.
• Haftowane chorągwie procesyjne — kilkanaście sztuk wykonanych ręcznie.
• Dzwonnica z 1817 roku — trójkondygnacyjna, o zbieżnych ścianach, zwieńczona baniastą wieżyczką.
• Krzyż przed cerkwią ustawiony w 1988 roku na pamiątkę 1000-lecia chrztu Rusi.
• Przycerkiewny cmentarz z kilkoma starymi nagrobkami.

Tripto podpowiada

To czynna cerkiew parafialna, a nie muzeum, więc nie ma stałych godzin zwiedzania — wnętrze zobaczysz najpewniej przy okazji nabożeństwa albo po wcześniejszym kontakcie z parafią lub urzędem gminy Komańcza. Sama bryła i dzwonnica robią wrażenie z zewnątrz; na obejście zarezerwuj 20–30 minut. Jadąc drogą nr 892 od Szczawnego w stronę Komańczy, w Rzepedzi skręć na lokalną drogę do Turzańska. Cerkiew leży na podkarpackim Szlaku Architektury Drewnianej (trasa sanocko-dukielska), więc łatwo połączyć ją z innymi drewnianymi świątyniami okolic Komańczy. Na miejscu zachowaj ciszę i pytaj o zgodę przed fotografowaniem wnętrza.