Cichy Memoriał, czyli deskale Andrejkowa

Cichy Memoriał to rozproszona po wsiach galeria portretów malowanych prosto na deskach starych stodół i szop. Sanocki artysta Arkadiusz Andrejkow zaczął projekt w 2017 roku na Podkarpaciu, a w wydanym w 2021 roku albumie pokazał już ponad sto takich prac. Na ścianach widać ludzi, którzy naprawdę żyli w danej wsi, przeniesionych ze starych rodzinnych fotografii.

Skąd się wzięły deskale

Pomysł narodził się, jak pisze sam autor, podczas podróży między podkarpackimi miejscowościami: surowe, niezagruntowane ściany stodół wydały mu się gotowym podobraziem. Zamiast typowych wielkich portretów twarzy postanowił sięgnąć po stare zdjęcia rodzinne z miejscowości, w której powstaje praca – najczęściej z prywatnych zbiorów właścicieli budynku. Każdy obraz powstawał w jeden dzień, malowany szkicowo i półprzezroczyście, tak by faktura desek pozostała widoczna, a postać wyglądała, jakby była częścią ściany od zawsze. Nazwę deskal (spotyka się też „drewnal”) nadali pracom obserwatorzy projektu.

Gdzie szukać prac

Na stronie artysty wymieniono pierwsze realizacje: w 2017 roku powstały deskale w Nowej Wsi, Załużu, Wolicy Piaskowej, Myczkowcach, Gorajcu, Orelcu i dwa w Komańczy, a w 2018 roku w Bóbrce koło Soliny, Kniażycach, Zwierzyniu i Wronkach. Z czasem projekt wyszedł poza Podkarpacie:

• Hajnówka – od września 2020 drewnianą elewację dawnego budynku dworca zdobią portrety maszynisty Mikołaja Bujnowskiego i poetki-amatorki Niny Bujnowskiej.
• Naglady na Warmii – w 2022 roku powstało tu kilka deskali, m.in. z postacią Józefa Białojana (ur. 1899), zesłańca na Syberię, później sołtysa wsi.
• Markowa – w październiku 2023 artysta namalował deskal poświęcony rodzinie Ulmów.
• Podchełmie koło Grybowa – na stodole widnieje portret Franciszka Paszka „Kmicica”, wykonany w ramach projektu ze stowarzyszeniem Saga Grybów.

Ciekawostki

Za projekt Andrejkow został laureatem konkursu Ambasador Wschodu, a o jego malarstwie powstał dokument telewizji Arte (2021) oraz film „Znowu są” Pauliny Ibek (2022). W 2024 roku artysta otrzymał Srebrny Krzyż Zasługi za pielęgnowanie pamięci o Polakach ratujących Żydów. Deskale nie są pomnikami w klasycznym sensie: upamiętniają zwykłych mieszkańców, sąsiadów i przodków, a nie bohaterów podręczników.

Tripto podpowiada

To nie jest jedna trasa z kasą i drogowskazami. Wybierz dwie–trzy wsie w jednym rejonie, np. w okolicy Komańczy i Soliny, i połącz je z wycieczką w Bieszczady lub Beskid Niski. Wiele prac stoi na prywatnych posesjach: oglądaj je z drogi, nie wchodź na podwórza bez zgody gospodarzy i nie fotografuj mieszkańców bez pytania. Deskale niszczeją pod wpływem pogody, a stare budynki bywają rozbierane, więc przed dłuższym dojazdem sprawdź aktualne informacje o konkretnej pracy.