Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu

Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu to dawna łemkowska świątynia greckokatolicka w Beskidzie Niskim, uznawana za modelowy i najpiękniejszy przykład cerkwi łemkowskiej typu północno-zachodniego. Stoi przy drodze z Uścia Gorlickiego do Wysowej-Zdroju i od 2013 roku należy do wpisu UNESCO „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat”. Harmonijna sylwetka, w której dachy wznoszą się stopniowo od prezbiterium aż po strzelistą wieżę, sprawia, że to jedna z najczęściej fotografowanych cerkwi w Polsce.

Historia cerkwi w Kwiatoniu

Cerkiew zbudowano w drugiej połowie XVII wieku – w wielu źródłach podaje się tradycyjnie rok 1700. Wieżę dostawiono (albo gruntownie wyremontowano) w 1743 roku; datę tę odczytano na jednej z belek. To najstarsza pewnie datowana wieża cerkwi łemkowskiej.

Świątynia służyła łemkowskiej parafii greckokatolickiej. Według National Geographic Traveler opustoszała w 1933 roku, gdy cała wieś przeszła na prawosławie. Po wysiedleniu Łemków w ramach Akcji „Wisła” w 1947 roku przejęli ją rzymscy katolicy – dziś jest kościołem filialnym parafii Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Uściu Gorlickim, współużytkowanym z grekokatolikami.

Cerkiew była wielokrotnie odnawiana: korpus m.in. w latach 1811, 1904, 1967 i w latach 90. XX wieku, wieżę w 1863, 1911, 1928, 1967 i w latach 90.; w 2011 roku oczyszczono gont całego obiektu. W 2025 roku czytelnicy National Geographic Traveler wybrali ją w plebiscycie „Cuda Polski”.

Cerkwie karpackie na liście UNESCO

Wpis z 21 czerwca 2013 roku obejmuje 16 drewnianych cerkwi – po osiem z Polski i z Ukrainy – zbudowanych z poziomych bali między XVI a XIX wiekiem przez wspólnoty prawosławne i greckokatolickie. Polską część tworzą cerkwie w Brunarach Wyżnych, Chotyńcu, Kwiatoniu, Owczarach, Powroźniku, Radrużu, Smolniku i Turzańsku. Dziś Polska ma na Liście światowego dziedzictwa łącznie 18 obiektów – ostatni, Modernistyczne Centrum Gdyni, wpisano w lipcu 2026 roku.

Architektura: wzorcowa cerkiew łemkowska

Cerkiew ma konstrukcję zrębową, jest orientowana i trójdzielna – stoi na planie trzech kwadratów: prezbiterium, nawy i babińca (przedsionka dla kobiet). Bryła rośnie od najniższego prezbiterium przez wyższą nawę po wysoką, smukłą wieżę o pochyłych ścianach, według VisitMałopolska najwyższą na Łemkowszczyźnie. Każdą część kryje osobny, dwukrotnie łamany dach namiotowy z makowicami i pozornymi latarniami.

Na co zwrócić uwagę z zewnątrz:

• gont pokrywający zarówno dachy, jak i ściany,
• fryz arkadowy z listew na latarniach i uskokach dachów,
• krzyże na zwieńczeniach – każdy o innym kształcie,
• zdobione obramienia okien prezbiterium i portal o wykroju spłaszczonego trójliścia,
• ogrodzenie z bali z dwiema bramkami, których gontowe daszki z cebulastymi baniami powtarzają motyw dachów cerkwi.

Wnętrze

Ikonostas oddzielający nawę od prezbiterium wykonał w 1904 roku Michał Bogdański. Co do polichromii źródła się różnią: VisitMałopolska datuje ją na 1811 rok, inne źródła przypisują ją Bogdańskiemu (1904) – najpewniej wnętrze nosi ślady obu etapów. Malowidła imitują marmurowe kolumny i gzymsy; w kopule nad nawą zobaczysz anioły, Przemienienie Pańskie i ewangelistów, na stropie babińca – Opiekę Bogurodzicy, a przy ikonostasie świętych Olgę i Włodzimierza. Chór obiega rzeźbiona, arkadowa balustrada z chorągwiami procesyjnymi. W nawie stoją dwa ołtarze boczne z ikonami Matki Bożej z Dzieciątkiem i Zdjęcia z Krzyża, a pod wieżą kamienna kropielnica z 1750 roku. W zakrystii przechowywana jest płaszczenica – malowane na płótnie przedstawienie zmarłego Chrystusa – a w babińcu XIX-wieczny, dwustronnie malowany krzyż procesyjny.

Godziny zwiedzania (stan na październik 2026)

Małopolska Organizacja Turystyczna (VisitMałopolska) podaje następujący harmonogram zwiedzania z przewodnikiem:

• poniedziałek i wtorek: dyżur telefoniczny – +48 18 351 61 87 lub +48 660 105 342,
• środa: 9:00–17:00, czwartek–sobota: 9:00–18:00 (przerwa 13:00–13:30),
• niedziela: 12:00–17:00,
• od 1 października do 7 listopada cerkiew jest zamykana o 17:00 z powodu nabożeństw.

Strona nie podaje dat obowiązywania harmonogramu ani cen; według National Geographic Traveler (2025) zwiedzanie jest bezpłatne. Przed przyjazdem, a zwłaszcza zimą 2026/27, zadzwoń pod powyższe numery. Wnętrze nie jest ogrzewane, a drogi w Beskidzie Niskim zimą bywają śliskie.

Dojazd, parking i czas zwiedzania

Kwiatoń leży ok. 6 km od Uścia Gorlickiego, 28 km od Gorlic i ok. 150 km od Krakowa (2,5–3 godziny samochodem przez Nowy Sącz lub Gorlice). Cerkiew stoi kilkadziesiąt metrów od głównej drogi. Oficjalnych informacji o parkingu brak. Zwiedzanie z przewodnikiem zajmuje zwykle 30–45 minut.

W okolicy

• cerkiew w Brunarach Wyżnych (ok. 14 km) i cerkiew w Owczarach (ok. 30 km) – kolejne obiekty z listy UNESCO,
• uzdrowisko Wysowa-Zdrój przy granicy ze Słowacją,
• szlaki Beskidu Niskiego i trasa samochodowa „Śladami Łemków”.

Kontakt

Parafia Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Uściu Gorlickim, tel. +48 18 353 07 20; przewodnik: +48 18 351 61 87, +48 660 105 342.