Cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach

Cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach to jedna z najstarszych cerkwi łemkowskich w Polsce – drewniana świątynia z 1653 roku, ukryta w dolinie niedaleko Gorlic, w Beskidzie Niskim. Od 2013 roku należy do wpisu UNESCO „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat”. Wyróżnia ją sylwetka z trzema baniastymi hełmami, kompletny barokowy ikonostas w kolorach błękitu, czerwieni i złota oraz to, że od lat jest wspólną świątynią grekokatolików i rzymskich katolików.

Historia cerkwi w Owczarach

Obecna cerkiew powstała w 1653 roku – datę widać nad zachodnim portalem. To druga świątynia w tym miejscu; pierwsza ucierpiała z powodu grząskiego gruntu. Dlatego nową postawiono na fundamencie z wykarczowanych pni drzew, które chroniły ją przed wilgocią.

Kolejne etapy rozbudowy są dobrze udokumentowane:

• 1701 – przebudowa prezbiterium, około 1710 – dobudowa zakrystii,
• 1783 – wieża nad babińcem, wzniesiona przez cieśli Dimitra Dekowekina i Teodora Rusinkę (Rusynkę),
• 1870 – poszerzenie przedsionka do szerokości nawy,
• 1938 – polichromia wnętrza upamiętniająca 950-lecie chrztu Rusi.

Według VisitMałopolska w XIX wieku cerkiew miała dwa antyminsy (z 1668 i 1739 roku) oraz dwa dzwony (z 1695 i 1727 roku), które zarekwirowano podczas I wojny światowej.

Po wysiedleniu Łemków w Akcji „Wisła” w 1947 roku cerkiew przejęła rzymskokatolicka parafia w Sękowej, zachowując jej wezwanie. Od 1956 roku okazjonalnie, a od lat 80. regularnie, odprawiano tu znów nabożeństwa greckokatolickie. Od 1998 roku świątynia jest wspólną siedzibą obu wspólnot.

W latach 1983–1985 przeprowadzono gruntowny remont, przywracając gontowe pokrycie dachów i ścian; prace wyróżniło Ministerstwo Kultury i Sztuki, a w 1995 roku cerkiew otrzymała nagrodę Europa Nostra.

Drewniane cerkwie Karpat na liście UNESCO

Wpis z 21 czerwca 2013 roku obejmuje 16 cerkwi – osiem w Polsce i osiem na Ukrainie – wzniesionych z poziomych bali między XVI a XIX wiekiem przez wspólnoty prawosławne i greckokatolickie. W Polsce są to cerkwie w Brunarach Wyżnych, Chotyńcu, Kwiatoniu, Owczarach, Powroźniku, Radrużu, Smolniku i Turzańsku. Łącznie Polska ma dziś na Liście światowego dziedzictwa 18 obiektów – najnowszy, Modernistyczne Centrum Gdyni, wpisano w lipcu 2026 roku.

Architektura i otoczenie

To cerkiew w typie łemkowskim, pierwotnie trójdzielna, dziś pozornie dwudzielna, bo przebudowy zrównały szerokość prezbiterium i nawy, a przedsionek poszerzono. Nad całością wznoszą się trzy wieżyczki z baniastymi hełmami, pozornymi latarniami i krzyżami. Wieża nad babińcem ma konstrukcję słupowo-ramową. Pierwotnie okna były tylko w ścianie południowej – stronę północną łączono z siłami zła.

Cerkiew otacza owalny mur z łamanego kamienia z drewnianą furtką od południa i masywną, murowaną dzwonnicą bramną od zachodu, nakrytą dachem z baniastym hełmem. Na przycerkiewnym cmentarzu zachował się kamienny nagrobek z początku XX wieku.

Co zobaczyć w środku

• Kompletny ikonostas z XVIII wieku – malowany na niebiesko, czerwono i złoto, z ażurowymi kolumnami oplecionymi liśćmi winorośli. Część ikon namalował w 1712 roku Jan Medycki, artysta pracujący i dla cerkwi, i dla kościołów, stąd ich wyraźnie barokowy, zachodni charakter. Inne są dziełem anonimowego wiejskiego malarza.
• Ołtarze boczne: Matki Bożej z Dzieciątkiem z XVII wieku (w metalowej sukience), św. Mikołaja z początku XVIII wieku oraz Chrystusa Nauczającego z 1664 roku, pochodzący ze starszego ikonostasu.
• Kopuły zrębowe nad prezbiterium i nawą oraz polichromię z 1938 roku.

Najcenniejsze dawne ikony z Owczar trafiły do muzeów – m.in. do Muzeum-Zamku w Łańcucie, Muzeum Narodowego w Krakowie i Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku.

Zwiedzanie (stan na październik 2026)

Według VisitMałopolska wnętrze udostępnia przewodniczka, pani Renata Bania (+48 18 351 89 73); zwiedzanie jest bezpłatne, a turyści mogą zajrzeć także za carskie wrota. Fotografowanie jest dozwolone. Msze odprawiane są w niedziele i święta o 12:00. Stałych godzin zwiedzania nie podano – zadzwoń przed przyjazdem, zwłaszcza zimą 2026/27, gdy wnętrze jest nieogrzewane, a lokalne drogi bywają oblodzone.

Dojazd, parking i czas zwiedzania

Owczary leżą w gminie Sękowa, ok. 10 km od Gorlic (około 20 minut samochodem) i ok. 145 km od Krakowa (ok. 2,5 godziny). Z Kwiatonia jest tu ok. 30 km. Oficjalnych informacji o parkingu brak. Na zwiedzanie wystarczy 30–45 minut.

Dla kogo

To dobry cel dla miłośników sztuki sakralnej i historii Łemków, ale także dla rodzin – dzieci zwykle zaciekawi możliwość zajrzenia za carskie wrota i kamienny mur z bramną dzwonnicą. Przy wejściu są stopnie i progi; osoby z ograniczoną mobilnością powinny zapytać przewodniczkę o możliwość wejścia.

W okolicy

• drewniany kościół w Sękowej – obiekt z drugiej listy UNESCO, w tej samej gminie,
• Gorlice – miasto bitwy gorlickiej z 1915 roku i liczne cmentarze wojenne,
• cerkwie w Kwiatoniu i Brunarach Wyżnych (UNESCO) oraz szlaki Beskidu Niskiego.