Zagroda Maziarska w Łosiu

W 1934 roku z jednej łemkowskiej wsi w Beskidzie Niskim wyruszyło w drogę 335 wozów wyładowanych mazią, smarami i olejami. Mieszkańcy Łosia przez dziesięciolecia żyli z wędrownego handlu, docierając aż na Litwę, Łotwę, Węgry i do Siedmiogrodu. Ich historię opowiada Zagroda Maziarska – oddział Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach, urządzony w oryginalnym gospodarstwie łemkowskim.

Czym było maziarstwo

Pierwotnym towarem łosian była kołomaź – maź do smarowania osi drewnianych wozów, uzyskiwana przez suchą destylację odpadów sosnowych. Od połowy XIX wieku, wraz z rozwojem przemysłu naftowego na Podkarpaciu, maziarze przestawili się na smary techniczne i oleje pochodzenia ropnego. Do II wojny światowej było to główne źródło zarobku większości mężczyzn ze wsi. Każdej wiosny z Łosia ruszały specjalnie przystosowane wozy, a trasy zmieniały się wraz z granicami i sytuacją polityczną – prowadziły w głąb Polski, do Rosji, na Litwę i Łotwę, na Węgry i do Siedmiogrodu.

Kres tej tradycji przyniosły wysiedlenia w ramach Akcji „Wisła”, rozpoczętej w 1947 roku. Po wojnie handlowało jeszcze kilkunastu maziarzy, a ostatni wyruszył w trasę w latach 70. XX wieku. Dobrobyt z handlu odcisnął się na wsi: na architekturze, strojach i stylu życia.

Co zobaczyć w zagrodzie

Zagroda jest tradycyjnym gospodarstwem łemkowskim in situ, czyli na swoim pierwotnym miejscu. Tworzą ją chyża (chałupa) z 1899 roku, stodoła i spichlerz; jedynym przeniesionym budynkiem jest chyża z Bartnego z 1928 roku. Ekspozycja stała, opracowana przez etnograf Marię Brylak-Załuską, pokazuje maziarstwo na tle kultury Łemkowszczyzny Zachodniej, a także inne zajęcia pozarolnicze, jak łyżkarstwo czy dziegciarstwo. W budynku gospodarczym stoją oryginalne wozy maziarskie, w tym wóz Dymitra Kareła, jednego z ostatnich maziarzy z Łosia. W spichlerzu urządzono wystawę „Relikty” – zachowane krzyże wieńczące z XVIII i XIX wieku z nieistniejących cerkwi łemkowskich.

Zagroda sąsiaduje z czynną cerkwią greckokatolicką z 1810 roku, od której oddziela ją zabytkowy mur. Otwarto ją 31 października 2009 roku.

Informacje praktyczne

Łosie leżą w gminie Ropa w powiecie gorlickim. Według strony muzeum zagroda jest czynna od wtorku do niedzieli: od kwietnia do października we wtorki–piątki w godz. 9:00–16:30, w weekendy 9:00–14:30; od listopada do marca we wtorki–piątki 8:30–16:00, w soboty 9:00–14:30, w niedziele nieczynne. Bilet normalny kosztuje 12 zł, ulgowy 6 zł; jest też bilet łączony z cerkwią w Bartnem. Grupy z przewodnikiem po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Tripto podpowiada

Po zwiedzeniu zagrody przejdź się po wsi nad potokiem Łosianka – zachowało się tu wyjątkowo dużo domów z przełomu XIX i XX wieku. Na samą ekspozycję wystarczy około godziny. Pamiętaj, że od lutego 2026 roku Kasztel w Szymbarku i Dwór Karwacjanów w Gorlicach są zamknięte dla zwiedzających, więc sprawdź program muzeum przed planowaniem całego dnia.