Cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach Wyżnych

Cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach Wyżnych to dawna łemkowska świątynia greckokatolicka z XVIII wieku, dziś kościół parafialny Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej w Brunarach w Beskidzie Niskim. Od 2013 roku jest jednym z ośmiu polskich elementów wpisu UNESCO „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat”. Po XIX-wiecznej przebudowie jest wyraźnie większa od sąsiednich cerkwi, a jej wnętrze w błękitnej tonacji, z motywem winorośli i barokowym ikonostasem, należy do najbardziej malowniczych na Łemkowszczyźnie.

Historia cerkwi w Brunarach

Pierwszą cerkiew wzniesiono tu po 1616 roku, gdy we wsi powstała parafia unicka (greckokatolicka). Kolejną świątynię zbudowano w 1653 roku, a obecna pochodzi z XVIII wieku. W 1831 roku cerkiew przebudowano i powiększono: dawne prezbiterium połączono z nawą, dostawiono nowe, trójbocznie zamknięte prezbiterium i nakryto całość nowym dachem. Mimo to zachowała cechy typu zachodniołemkowskiego. Według VisitMałopolska kamienny mur wokół cerkwi pochodzi z 1830 roku.

Po wysiedleniu Łemków w Akcji „Wisła” (1947) świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki. Dziś jest kościołem parafii Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej w dekanacie Ropa diecezji tarnowskiej. Przy cerkwi zachował się nagrobek ks. Antoniego Pohoreckiego, greckokatolickiego proboszcza brunarskiego w latach 1932–1940.

Drewniane cerkwie Karpat na liście UNESCO

Wpis z 21 czerwca 2013 roku obejmuje 16 cerkwi – osiem w Polsce i osiem na Ukrainie – wzniesionych z poziomych bali między XVI a XIX wiekiem przez wspólnoty prawosławne i greckokatolickie. W Polsce są to cerkwie w Brunarach Wyżnych, Chotyńcu, Kwiatoniu, Owczarach, Powroźniku, Radrużu, Smolniku i Turzańsku. Łącznie Polska ma dziś na Liście światowego dziedzictwa 18 obiektów – najnowszy, Modernistyczne Centrum Gdyni, wpisano w lipcu 2026 roku.

Kim byli Łemkowie

Łemkowie to wschodniosłowiańska grupa górali, która przez stulecia zamieszkiwała Beskid Niski i Sądecki, wyznając głównie obrządek greckokatolicki. To oni wznieśli cerkwie, które dziś są na liście UNESCO. W 1947 roku, w ramach Akcji „Wisła”, władze komunistyczne przymusowo przesiedliły ich na zachód i północ Polski, a opuszczone świątynie w większości przejął Kościół rzymskokatolicki – tak jak w Brunarach. Zwiedzając cerkiew, warto pamiętać, że to ślad społeczności, która niemal zniknęła z tych gór.

Architektura

To cerkiew łemkowska, trójdzielna, o konstrukcji zrębowej, z prezbiterium skierowanym na wschód. Dawne Brunary Wyżne są dziś częścią jednej wsi Brunary, ale nazwa „Brunary Wyżne” przetrwała w nazwie obiektu na liście UNESCO. Nad przedsionkiem wznosi się wieża o pochyłych ścianach z hełmem zwieńczonym kutym krzyżem; podobne hełmy wieńczą nawę i prezbiterium. Dachy kryte są częściowo gontem, częściowo deskami.

Co zobaczyć w środku

• Polichromię pokrywającą cały strop i ściany, w błękitnej tonacji z motywem winorośli. Według parafii powstawała etapami w XVIII i XIX wieku; VisitMałopolska przypisuje główną warstwę z końca XIX wieku Antoniemu i Józefowi Bogdańskim, a w nawie zachowały się fragmenty starszych, barokowych malowideł.
• Barokowy ikonostas z XVIII wieku, przemalowany w 1831 roku.
• Ołtarz główny z XVII wieku z baldachimem oraz ołtarze boczne z XVIII wieku z ikonami Matki Bożej i Przemienienia Pańskiego.
• Belkę tęczową z krzyżem i figurami Maryi i św. Jana, zdobioną ambonę, chór muzyczny i rokokową ławę. Warto przyjrzeć się też dekoracji stropów – płaskich, z fasetami.

Parafia udostępnia na swojej stronie wirtualny spacer po wnętrzu – dobry sposób, by przygotować się do wizyty.

Godziny zwiedzania i ceny (stan na październik 2026)

Według parafii cerkiew można zwiedzać przez cały rok. W sezonie (maj–październik):

• środa: 9:00–17:00,
• czwartek–sobota: 9:00–18:00,
• niedziele i święta: 12:00–17:00.

VisitMałopolska podaje dodatkowo przerwę 13:00–13:30, a w poniedziałki i wtorki zwiedzanie po wcześniejszym umówieniu. Poza sezonem (listopad–kwiecień), czyli także zimą 2026/27, kościół otwierany jest na życzenie – po wcześniejszym kontakcie telefonicznym lub mailowym. Przewodniczka: +48 536 723 418, plebania: +48 18 351 67 76, e-mail: parafia@brunary.pl. Cennika nie opublikowano. Zimą wnętrze nie jest ogrzewane.

Dojazd, parking i czas zwiedzania

Brunary leżą w gminie Uście Gorlickie, ok. 10 km od Uścia Gorlickiego, 23 km od Gorlic, 34 km od Nowego Sącza i ok. 140 km od Krakowa (ok. 2,5 godziny samochodem). Oficjalnych informacji o parkingu brak. Na zwiedzanie z przewodnikiem zaplanuj 30–45 minut.

Dla kogo

Wnętrze z kolorową polichromią i złoconym ikonostasem zachwyca także osoby, które na co dzień nie interesują się zabytkami, a dzieci mogą szukać na ścianach motywów winorośli. Do świątyni prowadzą stopnie i progi – osoby z ograniczoną mobilnością powinny zapytać o wejście przy umawianiu wizyty.

W okolicy

• cerkiew w Kwiatoniu (ok. 14 km) i cerkiew w Owczarach – kolejne obiekty UNESCO,
• drewniana cerkiew w pobliskiej Czarnej, opisana także na stronie parafii w Brunarach,
• szlaki Beskidu Niskiego i trasa samochodowa „Śladami Łemków”.