Szlak Romański

Szlak Romański w Polsce to raczej oznakowana sieć zabytków niż jedna trasa do przejścia: kościoły, rotundy, opactwa i relikty palatiów z czasów pierwszych Piastów, od XI do XIII wieku. Najlepszym miejscem na start jest Strzelno na Kujawach — w jednym miejscu stoją tu dwie romańskie świątynie, a zespół dawnego klasztoru norbertanek jest od 2018 roku pomnikiem historii.

Strzelno: rotunda i kolumny z Cnotami

Rotunda św. Prokopa to największa romańska świątynia na planie koła w Polsce. Jan Długosz podaje 16 marca 1133 roku jako datę jej konsekracji, ale najnowsze badania wskazują, że rotunda i sąsiedni kościół norbertanek zostały ukończone równocześnie, w drugim dziesięcioleciu XIII wieku. W 1945 roku Niemcy wysadzili ładunki we wnętrzu; ogień zniszczył górne partie wieży i wyposażenie, ale mury przetrwały. W latach 1948–1952 konserwatorzy przywrócili budowli romański charakter. Z oryginalnego tympanonu fundacyjnego ocalała tylko głowa Chrystusa — w prezbiterium oglądasz rekonstrukcję wykonaną na podstawie odlewu z krakowskiego Muzeum Narodowego. Gdyby oryginał przetrwał, byłby najstarszym tympanonem fundacyjnym w Polsce.

Obok stoi kościół Świętej Trójcy, dawna świątynia klasztoru norbertanek — jednego z najstarszych żeńskich zgromadzeń zakonnych w Polsce. Rozporządzenie prezydenta o uznaniu pomnika historii podkreśla jego bezcenny zbiór rzeźby romańskiej, w tym tympanony i unikatowe w skali Europy kolumny z wizerunkami Cnót i Przywar. Ochroną objęto całe wzgórze klasztorne: oba kościoły, klasztor, dwór prepozytów i starodrzew.

Inne przystanki na szlaku

Obiekty szlaku można pogrupować według województw. Na Kujawach, blisko Strzelna, są m.in.:

• kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy (1120–1140),
• kościół klasztoru benedyktynów w Mogilnie (I połowa XI wieku),
• kościół NMP w Inowrocławiu (XII wiek),
• relikty bazyliki z XI wieku w Kałdusie i katedra we Włocławku.

Dalej szlak prowadzi m.in. do Płocka (katedra z XII wieku i relikty palatium z rotundą), Czerwińska nad Wisłą, Przemyśla (relikty przedromańskiej rotundy na Wzgórzu Zamkowym), Wiślicy z płytą wiślicką z 1174 roku, opactwa na Świętym Krzyżu, Wąchocka z romańskim kapitularzem cystersów i Sandomierza z kościołem dominikanów św. Jakuba z 1226 roku. Na Pomorzu na szlaku jest m.in. romański refektarz w Gdańsku.

Jak zwiedzać

Szlak nie biegnie jedną linią, dlatego najlepiej potraktować go jako zestaw krótkich wycieczek samochodowych po wybranych regionach. Kujawski wariant — Strzelno, Kruszwica, Mogilno i Inowrocław — da się zobaczyć w jeden dzień. Na samo Strzelno zarezerwuj około godziny: obejrzyj kolumny w kościele Świętej Trójcy, a potem rotundę z kopią tympanonu.

Tripto podpowiada

Kościoły w Strzelnie są czynne, więc nie wchodź do wnętrz w czasie nabożeństw i przed wizytą sprawdź godziny udostępniania na stronie parafii. Jeśli chcesz zrozumieć romańską rzeźbę, zacznij od kolumn z Cnotami i Przywarami, a dopiero potem idź do rotundy przy placu św. Wojciecha. Na cały kujawski odcinek szlaku najlepiej wybrać się samochodem.