Kolegiata w Kruszwicy

Nad wschodnim brzegiem Gopła stoi kościół, który w XII wieku mógł być katedrą — zanim siedzibę biskupów przeniesiono do Włocławka. Kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy, zbudowana w latach 1120–1140, należy do najlepiej zachowanych budowli romańskich w Polsce: granitowe i piaskowcowe ciosy, pięć absyd i surowe, prawie nietknięte wnętrze bazyliki.

Historia: kościół biskupów nad Gopłem

Budowę obecnej świątyni datuje się na lata 1120–1140. Kościół był prawdopodobnie siedzibą biskupstwa kujawskiego, które około 1148 roku przeniesiono do Włocławka, a później otrzymał tytuł kolegiaty. Za tą hipotezą przemawiają też znaleziska z wykopalisk z lat 1960–1961: w XII-wiecznych grobach we wnętrzu odkryto kielich z pateną i haftowaną jedwabną stułę, czyli przedmioty typowe dla pochówków wysokich duchownych. W 1422 roku kolegiata przejęła prawa parafialne, a w 1559 roku do patronatu św. Piotra dołączył św. Paweł.

Kościół przeszedł kilka przemian. W XVI wieku obniżono dwie romańskie wieże zachodnie i wzniesiono między nimi jedną, ceglaną. W XVII i XVIII wieku wnętrze zbarokizowano, a restauracja z lat 1856–1859 nadała budowli pseudoromańsko-gotycki charakter. Dopiero prace z lat 1954–1956 przywróciły jej romańską formę, a w 1970 roku papież Paweł VI nadał kolegiacie tytuł bazyliki mniejszej.

Co zobaczyć

To trójnawowa bazylika filarowa na planie krzyża łacińskiego, z transeptem i pięcioma absydami różnej wielkości. Mury ułożono z ciosów — w dolnych partiach przeważają granity i inne kamienie polodowcowe, wyżej piaskowiec przywieziony z okolic Konina. Obejdź kościół od wschodu, gdzie absydy tworzą najbardziej charakterystyczny widok, a potem od południa.

Na co zwrócić uwagę:

• romańskie portale — dwa w południowej ścianie nawy i jeden w południowym ramieniu transeptu z płaskorzeźbą krzyża w tympanonie,
• skromny portal w ramieniu północnym, który pełnił prawdopodobnie funkcję „bramy umarłych”, z wmurowaną płytą nagrobną Zofii Oporowskiej (zm. 1500),
• kamienna chrzcielnica z XI wieku i granitowa z XII wieku,
• późnogotyckie rzeźby z początku XVI wieku i XVIII-wieczne figury klęczących aniołów,
• XVII-wieczne marmurowe płyty upamiętniające początki kościoła i pierwszych biskupów.

Ciekawostki

W 1945 roku w absydach transeptu natrafiono na dolne partie pierwotnych, murowanych z kamienia ołtarzy, a na arkadach odsłonięto fragmenty geometrycznej polichromii w czerwieni, bieli i błękicie. Rozmieszczenie portali sugerowało kiedyś, że przy kościele działał klasztor. Badania archeologiczne z lat 1995–1998 wykazały jednak, że żadne zabudowania klasztorne nigdy do kolegiaty nie przylegały.

Tripto podpowiada

Kolegiata jest czynną świątynią parafialną, więc zwiedzanie trzeba dopasować do nabożeństw; aktualny porządek mszy znajdziesz na stronie parafii. Na kościół i obejście murów przeznacz 30–45 minut, a najlepsze światło na kamienne absydy jest rano, gdy słońce pada od wschodu.

Kolegiatę łatwo połączyć ze spacerem nad Gopłem i wizytą przy Mysiej Wieży, pozostałości zamku Kazimierza Wielkiego, związanej z legendą o Popielu. Kruszwica leży na Szlaku Piastowskim, więc dalej możesz pojechać do Strzelna z romańską bazyliką i rotundą. W środku zachowaj ciszę i nie fotografuj podczas liturgii.