Bazylika w Strzelnie

Przez ponad dwieście lat nikt nie wiedział, że w barokowych filarach strzeleńskiej bazyliki ukryte są romańskie kolumny pokryte płaskorzeźbami. Odkrył je dopiero w 1946 roku prof. Zdzisław Kępiński — i okazało się, że to jeden z najcenniejszych zespołów rzeźby romańskiej w Europie: 36 postaci cnót i przywar, które średniowieczny warsztat wykuł w piaskowcu jak kamienny podręcznik moralności.

Historia: opactwo norbertanek

Bazylika Świętej Trójcy powstała na przełomie XII i XIII wieku jako kościół klasztoru norbertanek, a jej konsekracja odbyła się w 1216 roku. Później przebudowywano ją dwukrotnie: w duchu gotyku, z gwiaździstym sklepieniem nad nawą główną, i baroku, gdy w XVIII wieku zyskała dwuwieżową fasadę. Romańskie mury przetrwały jednak w całym obwodzie, a w wielu miejscach widać nieotynkowane romańskie ciosy. W 2018 roku zespół dawnego klasztoru norbertanek został uznany za pomnik historii.

Kolumny cnót i przywar

W kościele jest siedem romańskich kolumn, ale sławę przyniosły mu dwie z nich, datowane na drugą połowę XII wieku. Na każdej wyrzeźbiono po 18 postaci w trzech kondygnacjach. Kolumna południowa przedstawia cnoty — wyłącznie kobiety z nimbami, m.in. Sprawiedliwość z wagą, Wiarę z dwoma krzyżami i Pokorę ze skrzyżowanymi rękami. Na jej głowicy wyrzeźbiono scenę chrztu Chrystusa w Jordanie.

Kolumna północna to przywary: Gniew szarpiący własne włosy, Pycha zachwycona warkoczem, Krzywoprzysięstwo z odwrotnie złożonymi dłońmi. Naga postać uosabiająca Rozpustę uchodzi za pierwsze w polskiej sztuce sakralnej przedstawienie nagiej kobiety. Podobne rzeźbione kolumny zachowały się w Europie tylko w katedrze w Santiago de Compostela i w bazylice św. Marka w Wenecji. Wiele postaci jest uszkodzonych — tradycja obarcza winą Szwedów, którzy w czasie potopu mieli trzymać w kościele konie.

Co jeszcze zobaczyć

• kaplica św. Barbary z romańską kolumienką o ornamencie roślinnym, podtrzymującą jedno z najstarszych w Polsce sklepień palmowo-krzyżowych,
• tympanon fundacyjny nad wejściem do tej kaplicy od zewnątrz: św. Anna z małą Marią i klęczący fundator Piotr Wszeborowic z modelem kościoła, otoczeni łacińską inskrypcją,
• relikwiarzowy ołtarz Krzyża Świętego z 658 relikwiami i gotyckim krucyfiksem z około 1361 roku,
• XIX-wieczne organy firmy Sauer z Frankfurtu nad Odrą.

Obok stoi rotunda św. Prokopa — według parafii największa romańska rotunda w Polsce, z najstarszymi w kraju stacjami Drogi Krzyżowej z 1531 roku i kropielnicą wyciosaną z jednego kamienia. Romańskie Muzeum prezentuje dawne wyposażenie i znaleziska z wykopalisk.

Tripto podpowiada

Zespół zwiedza się wyłącznie z przewodnikiem. Według cennika parafii pakiet obejmujący bazylikę, rotundę i Romańskie Muzeum kosztuje 30 zł (ulgowy 18 zł), a dzieci do 7 lat wchodzą bezpłatnie. Standardowe zwiedzanie trwa godzinę, szczegółowe z Wzgórzem św. Wojciecha i tarasem z widokiem na ogrody norbertańskie — 2 godziny. Opłaty przyjmuje przewodnik w Kawiarence Norbertańskiej, gdzie zaczyna się zwiedzanie.

Od jesieni do 1 kwietnia obiekty są na co dzień zamknięte i trzeba wcześniej telefonicznie umówić przewodnika, nawet dla dwóch osób. Przy kolumnach stań z boku, a nie tylko na wprost — przy bocznym świetle reliefy wyraźnie odcinają się od tła. Strzelno leży na Szlaku Piastowskim, niedaleko Kruszwicy z romańską kolegiatą.