Rotunda Św. Prokopa w Strzelnie

Okrągła nawa z granitowych ciosów, kwadratowe prezbiterium i wieża o podkowiastym planie – rotunda św. Prokopa w Strzelnie to największa romańska świątynia w Polsce zbudowana na planie koła. Przetrwała zamianę w furtę klasztorną, profanację przez żołnierzy Napoleona i niemieckie ładunki wybuchowe w 1945 roku. Od 2018 roku razem z sąsiednią bazyliką jest Pomnikiem Historii.

Historia: od kaplicy fundatora do magazynu

Według Jana Długosza świątynię konsekrowano 16 marca 1133 roku, ale badacze nie są tu zgodni: nowsze ustalenia wskazują, że rotunda i pobliski kościół norbertanek powstawały równolegle i ukończono je na początku XIII wieku. W dokumentach z 1213 roku występuje jako kościół pod wezwaniem Świętego Krzyża, prawdopodobnie kaplica fundatora klasztoru. Na przełomie XV i XVI wieku górną część wieży rozebrano i wymurowano ponownie z cegły. Później rotunda straciła funkcję sakralną i włączono ją w zabudowania klasztoru jako furtę. Kult przywrócono w XVIII wieku, a podczas konsekracji w 1779 roku zmieniono wezwanie na św. Prokopa.

W 1812 roku kościół sprofanowali żołnierze napoleońscy i używano go do celów gospodarczych; rozebrano wtedy północne apsydy. Odtworzono je podczas pierwszej konserwacji w 1892 roku. W czasie II wojny światowej rotunda służyła za magazyn, a w 1945 roku Niemcy podłożyli w niej ładunki wybuchowe. Wybuch i pożar zniszczyły górne partie wieży i całe wyposażenie, ale granitowe mury przetrwały. W latach 1948–1952 konserwatorzy przywrócili budowli romański charakter.

Co zobaczyć

• Okrągła nawa o średnicy wewnętrznej około 8 m, z murami z granitowych ciosów i detalami z piaskowca.
• Kwadratowe prezbiterium od wschodu, ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym – połączenie rotundy z czworokątnym prezbiterium jest wyjątkowe.
• Dwie małe apsydy od północy i wieża z emporą na piętrze, podparta od zachodu masywną ceglaną skarpą.
• Biforium w emporze wieży, wsparte na oryginalnej romańskiej kolumnie nieznanego pochodzenia.
• Kropielnica z XII wieku wykuta z jednej bryły kamienia i romański grobowiec.
• Płaskorzeźby św. Onufrego i św. Marii Egipcjanki z XVI wieku oraz pięć drewnianych stacji drogi krzyżowej z XVII wieku.

Ciekawostki

Po lewej stronie prezbiterium stoi rekonstrukcja tympanonu fundacyjnego. Oryginał zniszczono w 1945 roku – ocalała tylko głowa Chrystusa – a kopię wykonano na podstawie odlewu z Muzeum Narodowego w Krakowie i zdjęć z archiwum konserwatora w Poznaniu. Pośrodku tronuje Chrystus, po lewej klęczy młody fundator z modelem świątyni, a po prawej stoi kobieta z otwartą księgą, zapewne przeorysza. Model na płaskorzeźbie wygląda dokładnie jak dzisiejsza rotunda. Fundatorem był prawdopodobnie wojewoda Krystyn, syn Piotra Wszeborowicza.

Tripto podpowiada

Rotunda stoi przy placu św. Wojciecha 1, tuż obok bazyliki Świętej Trójcy – i to właśnie w bazylice, a nie w rotundzie, znajdują się słynne romańskie kolumny z personifikacjami Cnót i Przywar. Zaplanuj wizytę w obu kościołach razem, na co wystarczy 1–1,5 godziny. Godzin otwarcia nie podajemy, bo zależą od parafii i sezonu – przed przyjazdem zadzwoń do parafii lub punktu informacji turystycznej w Strzelnie. Najlepsze światło na granitowe mury jest przed południem, gdy słońce oświetla wschodnią stronę z prezbiterium. Strzelno leży na Szlaku Piastowskim, więc łatwo połączyć je z Kruszwicą i Mogilnem.