Sanktuarium Pana Jezusa Konającego w Pacanowie

Pacanów kojarzy się z Koziołkiem Matołkiem, ale miasteczko ma też jeden z najstarszych rodowodów kościelnych w Polsce. Bazylika św. Marcina – zarazem Sanktuarium Pana Jezusa Konającego – stoi w miejscu kościoła erygowanego na początku XII wieku. Jej akt erekcyjny uchodzi za najstarszy znany dokument tego typu dla kościoła wiejskiego. Pielgrzymi przyjeżdżają tu do krucyfiksu, którego kaplica trzykrotnie ocalała z pożarów niszczących resztę świątyni.

Historia: od biskupa Maura do bazyliki

Kościół erygował w latach 1109–1118 biskup krakowski Maur, na prośbę rycerza Siemiana z rodu Niegodziców. Biskup konsekrował świątynię pod wezwaniem św. Marcina i nadał jej dziesięciny z okolicznych wsi. Akt nie zachował się w oryginale – znamy go z odpisu, który biskup Iwo Odrowąż sporządził 15 sierpnia 1219 roku. Badacze uznają go za autentyczny i za najstarszy dokument wystawiony przez polskiego wystawcę dla polskiego odbiorcy. Ciekawostka: w tekście w ogóle nie pada nazwa Pacanowa.

W 1265 roku Pacanów otrzymał od Bolesława Wstydliwego prawa miejskie. W 1610 roku wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski ufundował kaplicę św. Anny. Kult krzyża zaczął się w 1615 roku, gdy do kościoła przeniesiono figurę ukrzyżowanego Chrystusa ze spalonego kościoła przyszpitalnego i rozpoczęto piątkowe nabożeństwa. W 1633 roku od południa dobudowano kaplicę Pana Jezusa.

Kaplica, która przetrwała trzy pożary

Kościół płonął w 1657 roku podczas potopu, w 1906 roku i w 1944 roku w czasie działań wojennych. Za każdym razem, gdy ogień niszczył większą część świątyni, kaplica z cudownym krucyfiksem ocalała. Odbudowa po pożarze z 1906 roku trwała do 1935 roku, a po wojnie prowadził ją ks. Adam Adamek aż do śmierci w 1958 roku. W 2008 roku papież Benedykt XVI nadał kościołowi tytuł bazyliki mniejszej.

Co zobaczyć

• Kaplicę Pana Jezusa z 1633 roku – późnorenesansową, z barokowym ołtarzem i krucyfiksem otoczonym wotami. Krzyż odsłania się przed każdą poranną mszą, a zasłania po wieczornej.
• Kaplicę św. Anny z 1610 roku.
• Drogę krzyżową namalowaną przez prof. Macieja Makarewicza oraz dwudziestogłosowe organy z 1960 roku.
• Księgę Pamiątkową z prośbami i podziękowaniami pielgrzymów oraz Księgę Abstynencji.

Tripto podpowiada

• Godziny: według strony sanktuarium kościół otwierany jest o 6:15, a zamykany o 19:00; zwiedzanie możliwe poza nabożeństwami (stan na październik 2026).
• Odpust ku czci Krzyża Świętego trwa kilkanaście dni we wrześniu i ściąga zorganizowane pielgrzymki – wtedy w Pacanowie jest najtłoczniej.
• Przy kościele działa Domek Pielgrzyma, gdzie można odpocząć i zjeść własny prowiant.
• Na kościół wystarczy 30–45 minut; wizytę łatwo połączyć z Europejskim Centrum Bajki, które przypomina, że to tu „kozy kują".