Rotunda Zamojska

Rotunda Zamojska to dawna XIX-wieczna działobitnia twierdzy, która w czasie II wojny światowej stała się niemieckim więzieniem i miejscem kaźni tysięcy mieszkańców Zamojszczyzny. Dziś to Pomnik Męczeństwa Zamojszczyzny – mauzoleum z muzeum martyrologicznym, otoczone cmentarzem ofiar okupacji. To miejsce ciszy i zadumy, położone zaledwie kilkaset metrów od renesansowego Starego Miasta, które pozwala zrozumieć tragiczny rozdział historii regionu.

Historia

Rotundę zbudowano w latach 1825–1831, gdy Zamość leżał w granicach Królestwa Polskiego pod władzą Rosji, w ramach modernizacji twierdzy kierowanej przez gen. Jana Mallet-Malletskiego. To kolista budowla o średnicy zewnętrznej 54 m, z wewnętrznym dziedzińcem o średnicy 38,5 m i murami grubości ok. 7 m. Pierwotnie miała 20 cel; jedna została zniszczona podczas bombardowania we wrześniu 1939 roku.

19 czerwca 1940 roku Niemcy urządzili tu placówkę gestapo – więzienie śledcze i obóz przejściowy, początkowo dla osób aresztowanych w akcji AB wymierzonej w polską inteligencję i działaczy podziemia. W 1942 roku Rotunda była miejscem masowych egzekucji mieszkańców Zamojszczyzny, w tym dzieci; ciała palono na dziedzińcu. Szacuje się, że przez Rotundę przeszło ok. 50 tysięcy osób, a zginęło tu od 6 do 8 tysięcy. Ostatnie egzekucje odbyły się 20–21 lipca 1944 roku, a placówkę zlikwidowano 22 lipca 1944 roku. Na bramie zachował się oryginalny niemiecki napis informujący o obozie przejściowym Policji Bezpieczeństwa.

Co zobaczyć

• 19 cel z tablicami i epitafiami – większość ofiar nie ma grobów, więc cele pełnią funkcję symbolicznych mogił.
• Celę poświęconą dzieciom Zamojszczyzny wywiezionym do Rzeszy i zamordowanym w obozach.
• Ekspozycję o Zamościu w czasie II wojny światowej – obwieszczenia o wyrokach śmierci, zdjęcia z ekshumacji, zarządzenia okupanta.
• Cmentarz wojenny wokół Rotundy i przy drodze dojazdowej, utworzony w 1944 roku – spoczywają tu prochy ponad 45 tysięcy ofiar, żołnierzy i partyzantów, w grobach zbiorowych, bezimiennych i symbolicznych. Są wśród nich kwatery żołnierzy Września 1939, żołnierzy AK i ofiar zbrodni stalinowskich; na grobach Żydów odwiedzający zostawiają kamienie.

Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny utworzono w 1947 roku; nadzór merytoryczny sprawuje Muzeum Zamojskie. Na początku 2022 roku zakończono gruntowny remont budowlano-konserwatorski za ponad 8 mln zł: zabezpieczono koronę Rotundy przed wodą, uzupełniono cegły, odświeżono ekspozycję i dodano podjazdy dla osób z niepełnosprawnościami oraz makiety dotykowe dla osób niewidomych.

Jak zwiedzać

Na spokojne zwiedzanie zarezerwuj 45–60 minut. Ze względu na charakter miejsca obowiązuje cisza i stosowny strój. Ekspozycja przemawia do dorosłych i starszej młodzieży; z młodszymi dziećmi warto wcześniej porozmawiać o tym, czym była Rotunda.

Godziny otwarcia i wstęp

Stan na październik 2026: Muzeum Zamojskie nie publikuje na swojej stronie godzin ani cennika dla Rotundy, a w innych źródłach dane są sprzeczne. Przed wizytą zadzwoń: tel. 883 375 564 lub 84 638 64 94, e-mail ekspo@muzeum-zamojskie.pl. Zimą 2026/27 należy liczyć się z krótszymi godzinami otwarcia.

Dojazd

Rotunda stoi przy ul. Droga Męczenników Rotundy, ok. 500 m na południe od Starego Miasta – najlepiej dojść pieszo spacerem od Rynku Wielkiego (ok. 15 minut). Zamość leży ok. 90 km na południowy wschód od Lublina.

W okolicy

• Stare Miasto z Rynkiem Wielkim – ok. 1 km.
• Arsenał – Muzeum Fortyfikacji i Broni.
• Ogród zoologiczny – ok. 1 km.