Pałac Zamoyskich w Zamościu

Od tego budynku zaczął się Zamość: pałac kanclerza i hetmana Jana Zamoyskiego był pierwszą budowlą wznoszoną po założeniu miasta. Dziś po wiekach przebudów wygląda skromnie i czeka na rewitalizację, ale wraz z konnym pomnikiem hetmana zamyka zachodnią stronę Starego Miasta — a jego historia jest ciekawsza, niż sugeruje fasada.

Historia: od rezydencji do szpitala i sądu

Pałac budowano w latach 1579–1586 według projektu Bernarda Morando, włoskiego architekta, który zaprojektował całe miasto idealne. Był wtedy oddzielony od reszty miasta własnymi murami, miał formę prostokąta długości około 60 m, dwie kondygnacje, wieżę z tarasem i dwuskrzydłowe schody od strony Rynku Wielkiego. W 1658 roku spłonął; po 1660 roku odbudował go w stylu barokowym III ordynat Jan „Sobiepan” Zamoyski. Niedługo potem w pałacu odbyła się polska prapremiera „Cyda” Corneille’a w przekładzie Andrzeja Morsztyna.

W latach 1689–1690 rezydencję rozbudował Jan Michał Link, a w latach 1747–1751 Jan Andrzej Bem i Jerzy de Kawe przebudowali ją w duchu późnego baroku: obniżono wieżę, dodano oficyny i dziedziniec zamknięty bramą z żelaznymi kratami. Po 1803 roku pałac otrzymał klasycystyczny wygląd. Przełomem był rok 1821, gdy Zamoyscy sprzedali go państwu; w 1831 roku przebudowano go na szpital wojskowy twierdzy, co odebrało mu dawny wystrój. W oficynie północnej w okresie międzywojennym działała drukarnia — po 1945 roku była to jedyna niezniszczona drukarnia na ziemiach polskich na prawym brzegu Wisły, drukowano w niej pierwsze dzienniki urzędowe i plakaty. Od 1918 roku (według PAP od 1922) do 2017 roku w pałacu mieściły się sądy.

Co zobaczyć

• Fasadę od ul. Akademickiej i dawny dziedziniec — wnętrza nie są udostępniane do zwiedzania.
• Pomnik konny Jana Zamoyskiego z buławą w prawej ręce, stojący przed pałacem od 2005 roku. Przed wojną planowano tu okazały pomnik dłuta warszawskiej rzeźbiarki Marii Rychterowej, ale wojna przekreśliła te plany.
• Oś pałac – Rynek Wielki: ulicą Grodzką widać, jak Morando połączył rezydencję z rynkiem.

Plany na przyszłość

W kwietniu 2026 roku, w 446. rocznicę lokacji miasta, w Zamościu odbyła się konferencja o przyszłości pałacu. Minister kultury Marta Cienkowska zadeklarowała wsparcie, także finansowe, a prezydent miasta Rafał Zwolak przedstawił m.in. pomysł centrum kultury i nauki dla dzieci i młodzieży; funkcję ma wypracować zespół ekspertów. Najpierw trzeba uzupełnić badania architektoniczne i archeologiczne. Sam projekt rewitalizacji szacowano na 2–3 mln zł, termin prac nie jest znany.

Tripto podpowiada

Pałac leży przy ul. Akademickiej, w zachodniej części Starego Miasta — z Rynku Wielkiego dojdziesz ulicą Grodzką w kilka minut. Na obejrzenie z zewnątrz wystarczy 10–15 minut, więc potraktuj go jako przystanek na spacerze, po Starym Mieście, najlepiej w drodze między Rynkiem Wielkim a zachodnią częścią twierdzy. Najlepsze zdjęcie pałacu z pomnikiem zrobisz z chodnika ul. Akademickiej, gdzie pomnik stoi bliżej ulicy.