Pałac w Oleśnicy Małej

Pałac w Oleśnicy Małej to barokowa rezydencja ok. 13 km od Oławy, w miejscu pierwszej na Śląsku komandorii templariuszy. Przez blisko pięć wieków gospodarowali tu joannici, a po wojnach napoleońskich pałac należał do rodu Yorck von Wartenburg — jednego z jego członków, Petera Yorcka, stracono za udział w spisku przeciw Hitlerowi. Wnętrza nie są regularnie udostępniane, ale park, mauzoleum i kościół św. Wawrzyńca składają się na ciekawy, mało znany cel wycieczki spod Wrocławia.

Templariusze i joannici

W 1189 roku książę Bolesław I Wysoki wzniósł tu zamek myśliwski. Około 1220–1226 Henryk Brodaty i księżna Jadwiga przekazali wieś templariuszom, którzy założyli tu swoją pierwszą komandorię na Śląsku; rycerze z Oleśnicy Małej walczyli w bitwie pod Legnicą w 1241 roku. Po kasacie zakonu (1312) dobra przejęli joannici, a w 1377 roku książę brzeski Ludwik I zezwolił im na budowę zamku. Zniszczony przez Szwedów w 1642 roku i strawiony przez pożar w 1706 roku, zamek został odbudowany w stylu barokowym w latach 1706–1711 z inicjatywy komtura von Dittrichsteina.

Ród Yorck von Wartenburg

Po sekularyzacji dóbr zakonnych w 1810 roku król Fryderyk Wilhelm III nadał majątek w 1814 roku feldmarszałkowi Ludwigowi Yorckowi von Wartenburgowi za zasługi w wojnach z Napoleonem. W latach 1815–1820 zamek przebudowano na rezydencję z czwartym skrzydłem, w 1872 roku dobudowano oranżerię, a w latach 1904–1905 — wieżę Zofii. Mauzoleum rodu z lat 1828–1829 zaprojektowali Karl Friedrich Schinkel i Carl Ferdinand Langhans. Peter Yorck von Wartenburg (ur. 1904), współzałożyciel Kręgu z Krzyżowej, został stracony 8 sierpnia 1944 roku w berlińskim więzieniu Plötzensee; od 2002 roku upamiętnia go tablica na pałacu.

Po 1945 roku

Armia Czerwona zajęła wieś 29 stycznia 1945 roku. Słynną bibliotekę Yorcków — ok. 120 tysięcy tomów, wywiezioną wcześniej do Cieplic — rozproszono, a wyposażenie pałacu i mauzoleum uległo zniszczeniu. Majątek znacjonalizowano ok. 1947 roku; pałac należał najpierw do państwowego gospodarstwa rolnego, a w latach 1973–1977 przeszedł generalny remont. Najstarszą zachowaną częścią budowli jest skrzydło północne z 1593 roku, odbudowane po wojnie trzydziestoletniej.

Co zobaczyć

• Fasady pałacu z wieżą Zofii zwieńczoną rzadkim wiatrowskazem w kształcie pawia.
• Mauzoleum Yorcków — od 1993 roku kaplica św. Maksymiliana Kolbego.
• Kościół św. Wawrzyńca (kaplica wzmiankowana w 1228 roku) z obrazem Wniebowzięcia NMP z 1733 roku, a przy nim barokową figurę św. Jana Nepomucena i kamień pręgierzowy.
• Park z aleją grabową, starymi dębami, kamiennymi płytami średniowiecznego stołu sędziowskiego i nagrobkiem Siwka — ulubionego konia feldmarszałka.

Wieś leży na Via Regia, jednej z polskich dróg św. Jakuba.

Zwiedzanie w praktyce

Od 1955 roku pałac jest siedzibą zakładu doświadczalnego hodowli i aklimatyzacji roślin, który mieści tu biura i pracownie. Nie ma stałych godzin zwiedzania ani biletów — obiekt ogląda się z zewnątrz, z szacunkiem dla pracujących i mieszkańców. Wnętrza, m.in. dawna sala biblioteczna z belkowanym stropem i rokokowy piec, bywają pokazywane tylko okazjonalnie. Na spacer wokół zespołu wystarczy ok. godziny (stan na październik 2026).

Dojazd i w okolicy

Oleśnica Mała leży ok. 40 km na południowy wschód od Wrocławia. Najwygodniej dojechać samochodem; pociągiem z Wrocławia dotrzesz w ok. 20–25 minut do Oławy, skąd do wsi jest jeszcze ok. 13 km. W gminie Oława warto zobaczyć pałac w Jakubowicach, gotycki kościół w Sobocisku i kościół w Chwalibożycach z krzyżem templariuszy, a w pobliskim Brzegu — Zamek Piastów Śląskich.