Rotunda św. Gotarda w Strzelinie

Wśród powojennych bloków niedaleko strzelińskiego rynku stoi kościółek, którego okrągła wieża jest jedną z najstarszych budowli Śląska. To dawna romańska rotunda z kamienia, wzniesiona w XII lub XIII wieku, a potem zamieniona w dzwonnicę tak skutecznie, że dawni badacze brali ją za resztkę baszty obronnej. Przez stulecia nazywano ją Polnische Kirche – kościołem polskim – bo nabożeństwa odprawiano tu po polsku jeszcze przed I wojną światową.

Historia: od rotundy do kościoła dwunawowego

Badacze różnie datują budowę: na pierwszą połowę XIII wieku, a niektórzy nawet na XII wiek. Pierwotnie była to niewielka świątynia na planie koła – nawa o średnicy wewnętrznej 6 m i wysokości około 8 m z półkolistą apsydą, zbudowana z granitu narzutowego. Typ wywodzi się z Czech i Moraw; na Śląsku ma tylko dwie zachowane analogie, w Cieszynie i w Stroni koło Oleśnicy. W 1300 roku dokument odpustowy zaznaczał, że kościół należy do ludności polskiej.

Na początku XIV wieku apsydę rozebrano i zastąpiono prostokątną, kamienną nawą z dwuprzęsłowym sklepieniem, a samą rotundę podwyższono i zamieniono w dzwonnicę. W XV wieku od południa dobudowano bliźniaczą nawę, każda z własnym dwuspadowym dachem, a wieżę zwieńczyło ośmioboczne piętro. Od XVI wieku kościół służył luteranom; na przełomie XVII i XVIII wieku na kilkanaście lat wrócił do katolików, po czym znów przejęli go protestanci. Po II wojnie światowej, uszkodzony w czasie walk, długo stał nieużywany. Nieopodal stał wielki kościół św. Michała Archanioła, patrona Strzelina, zniszczony w 1945 roku – rotunda przetrwała. W 1992 roku przejęła ją parafia Podwyższenia Krzyża Świętego.

Co zobaczyć

• Dolna część okrągłej wieży – to dawna nawa rotundy z murem z kamieni układanych w dość regularne warstwy.
• Skromny, uskokowy portal romański z półkolistym tympanonem po południowej stronie oraz romańskie okna nawy.
• Fundamenty apsydy – z dawnego prezbiterium przetrwała tylko najniższa warstwa kamieni.
• Dwie gotyckie nawy z XIV i XV wieku, ze sklepieniami krzyżowo-żebrowymi i szkarpami na zewnątrz.
• Wewnątrz figura św. Gotarda przy witrażu ze św. Michałem Archaniołem; w najstarszej, romańskiej części stoi dziś konfesjonał.
• Epitafia z XVIII wieku na elewacjach.

Ciekawostki

Patron kościoła, św. Gotard (960–1038), był bawarskim mnichem i biskupem Hildesheim. Prowadził w Alpach schronisko dla pielgrzymów idących do Rzymu – od niego wzięła nazwę Przełęcz Świętego Gotarda. W średniowieczu był bardzo popularny, dziś w Polsce prawie zapomniany.

Tripto podpowiada

Rotunda stoi kilka minut pieszo od rynku w Strzelinie. Jako kościół pomocniczy parafii Podwyższenia Krzyża Świętego nie ma stałych godzin zwiedzania – bryłę i portal obejrzysz z zewnątrz o każdej porze, a wnętrze zobaczysz przy okazji nabożeństw lub spotkań grup parafialnych. Na samą rotundę wystarczy 15–20 minut. W pobliżu warto wejść na odbudowaną w 2011 roku wieżę ratuszową z tarasem widokowym, zobaczyć Dom Książąt Brzeskich i Kalwarię Strzelińską przy kościele Podwyższenia Krzyża Świętego. Rotundę dobrze porównać z bliźniaczą rotundą na Górze Zamkowej w Cieszynie.