Opactwo Cystersów w Henrykowie

„Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai” — „daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj” — tak według kroniki mówił do żony osadnik Boguchwał, pracując przy żarnach. Zdanie to, wpisane około 1270 roku do łacińskiej Księgi Henrykowskiej, uchodzi za pierwsze zapisane zdanie w języku polskim. Klasztor, w którym powstała księga, to dziś jeden z najokazalszych barokowych zespołów na Śląsku: z kościołem pełnym dzieł Michaela Willmanna, rokokowymi stallami i nekropolią Piastów ziębickich.

Historia: od fundacji do sekularyzacji

W 1222 roku książę Henryk I Brodaty zgodził się, by kanonik wrocławski Mikołaj osadził cystersów nad Oławą; formalnym fundatorem został jego syn Henryk II Pobożny. 28 maja 1227 roku przybyło tu dziewięciu mnichów z Lubiąża. Najazd mongolski w 1241 roku spalił pierwsze zabudowania, a po nim opat Piotr spisał dzieje klasztoru i jego dóbr — tak powstała Liber fundationis, czyli Księga Henrykowska. Opactwo rosło w siłę: w 1292 roku założyło filię w Krzeszowie, a książęta ziębiccy wybrali je na swoją nekropolię.

Wojny husyckie (1427–1430), wojna trzydziestoletnia i zaraza z 1633 roku kilkakrotnie niszczyły klasztor. Złoty wiek przyszedł po 1650 roku: powstał barokowy klasztor (1681–1702) liczący około 300 pomieszczeń, a w 1699 roku opactwo kupiło zniszczony przez Turków klasztor w Zirc na Węgrzech. Kres przyniosła sekularyzacja 1810 roku — po 582 latach mnisi musieli odejść, zabierając tylko habit, brewiarz i żywność na dwa dni. Dobra kupiła królowa niderlandzka Fryderyka Wilhelmina, potem przeszły na książąt sasko-weimarskich. Cystersi wrócili w 1949 roku.

Co zobaczyć w kościele

• Ołtarz główny z lat 1681–1684 z obrazem Michaela Willmanna „Boże Narodzenie w wizji św. Bernarda”.
• Stalle — dębowy, renesansowy trzon z 1567 roku i 36 lipowych płaskorzeźb ze scenami z życia Chrystusa; jedno z najwybitniejszych dzieł śląskiej snycerki.
• Organy z połowy XVII wieku, dzieło mistrzów ze Świdnicy, uznawane za najstarsze na Śląsku.
• Mauzoleum Piastów w kaplicy św. Marii Magdaleny z gotyckim nagrobkiem księcia Bolka II i jego żony Jutty — jednym z najstarszych podwójnych nagrobków w Polsce.
• Figura „Matki Języka Polskiego” w ołtarzu bocznym, koronowana w 1952 roku.

Ciekawostki

Oryginał Księgi Henrykowskiej przechowuje Muzeum Archidiecezjalne we Wrocławiu, a w 2015 roku trafił na listę UNESCO „Pamięć Świata”; w Sali Dębowej opactwa pokazywana jest jego replika. Sala Dębowa słynie z intarsjowanego parkietu i boazerii, a Sala Purpurowa z sześciu obrazów Willmanna przedstawiających fundatorów. W 2000 roku opactwo odwiedził kardynał Joseph Ratzinger, późniejszy papież Benedykt XVI.

Tripto podpowiada

Kościół i klasztor to dwa różne doświadczenia: do świątyni wejdziesz zwykle sam, sale klasztorne zobaczysz z przewodnikiem — godziny i ceny zwiedzania potwierdź przed przyjazdem przy furcie klasztornej. Na kościół zarezerwuj godzinę, z klasztorem i ogrodem opackim 2–3 godziny. Henryków ma stację kolejową na linii Wrocław–Kamieniec Ząbkowicki, a do opactwa dojdziesz spacerem przez park. W okolicy warto zajrzeć do Ziębic i Ząbkowic Śląskich.