Miejsce pamięci ofiar mordu w Jedwabnem

Na skraju Jedwabnego, przy ulicy Krasickiego, kamienne bloki wyznaczają na trawie prostokąt. To obrys stodoły, w której 10 lipca 1941 roku spalono żywcem żydowskich mieszkańców miasteczka i okolic. Pomnik z 2001 roku i sąsiedni cmentarz żydowski tworzą jedno z najważniejszych miejsc pamięci o Zagładzie w Polsce – i miejsce, które zmieniło polską debatę o przeszłości.

Historia: co wydarzyło się 10 lipca 1941 roku

Przed wojną Żydzi stanowili znaczną część mieszkańców Jedwabnego; w XVIII i XIX wieku byli tu wyraźną większością. Po wkroczeniu Niemców w czerwcu 1941 roku, 10 lipca polscy mieszkańcy miasta i okolicznych wsi spędzili żydowskich sąsiadów na rynek, gdzie znęcano się nad nimi. Grupę mężczyzn zmuszono do rozbicia i wyniesienia pomnika Lenina, a następnie zabito. Po południu pozostałych – mężczyzn, kobiety i dzieci – zapędzono do drewnianej stodoły za miastem, zamknięto ją, oblano naftą i podpalono.

Śledztwo Instytutu Pamięci Narodowej z lat 2000–2003 ustaliło, że bezpośrednimi sprawcami było co najmniej około 40 polskich mieszkańców Jedwabnego i okolic, działających z niemieckiej inspiracji i przy obecności niemieckich funkcjonariuszy w mieście. Liczba ofiar jest różnie szacowana: IPN po ekshumacji w 2001 roku podał, że w dwóch mogiłach mogły znajdować się szczątki 300–400 osób, a wielu historyków ocenia liczbę zamordowanych na kilkaset do około tysiąca.

Co zobaczyć

• Pomnik z 2001 roku – wysoki kamień z inskrypcją po polsku, hebrajsku i w jidysz, upamiętniający Żydów z Jedwabnego i okolic – mężczyzn, kobiety i dzieci, współgospodarzy tej ziemi – zamordowanych i żywcem spalonych w tym miejscu. Zastąpił pomnik z 1963 roku, którego napis przypisywał zbrodnię wyłącznie Niemcom i podawał zawyżoną liczbę ofiar.
• Obrys stodoły – rząd granitowych bloków wokół pomnika wyznacza miejsce, gdzie stała stodoła.
• Cmentarz żydowski – bezpośrednio obok, założony w XIX wieku, o powierzchni 1,29 ha. Zachowało się kilkadziesiąt nagrobków z kamieni polnych, najstarsze z 1847 i 1850 roku. W rogu stoi pomnik w formie macewy z napisem po polsku i hebrajsku.

Pamięć i upamiętnienie

10 lipca 2001 roku, podczas obchodów 60. rocznicy, prezydent Aleksander Kwaśniewski przeprosił tu za zbrodnię w imieniu swoim i tych Polaków, „których sumienie jest poruszone”; w 2011 roku prośbę o przebaczenie ponowił prezydent Bronisław Komorowski. Ówczesny burmistrz Jedwabnego Krzysztof Godlewski, który angażował się w upamiętnienie, otrzymał w 2002 roku Nagrodę im. Jana Karskiego. Podczas ekshumacji natrafiono na drugi grób, w którym leżały fragmenty pomnika Lenina.

Tripto podpowiada

Pomnik stoi w otwartym terenie przy ul. Krasickiego, kilkaset metrów na wschód od dawnego rynku. To miejsce żałoby: zgodnie z żydowskim zwyczajem odwiedzający zostawiają na pomniku małe kamienie. Na cmentarz żydowski nie wchodzi się w szabat i święta żydowskie, a mężczyźni nakrywają głowę. Na wizytę zaplanuj 30–45 minut; kontekst dobrze uzupełnia wystawa o Jedwabnem w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie.