Dlaczego warto?
Z zewnątrz można przejść obok i pomyśleć: kolejny niewielki drewniany kościół. Wystarczy jednak wejść do środka, żeby całkowicie zmienić zdanie.
Wnętrze kościoła św. Mikołaja w Gąsawie niemal od podłogi po strop wypełniają barwne przedstawienia świętych, sceny biblijne, ornamenty, girlandy i symbole. Największe wrażenie robi ogromny Sąd Ostateczny, w którym potępieni prowadzeni są przez diabły wprost do paszczy Lewiatana. Można odnaleźć również św. Augustyna, św. Mikołaja, Ostatnią Wieczerzę oraz liczne przedstawienia związane z muzyką i anielskimi muzykantami.
I właśnie historia tych malowideł sprawia, że miejsce jest jeszcze ciekawsze. W XIX wieku podczas remontu zostały zakryte grubą warstwą tynku. Z czasem właściwie o nich zapomniano. Przetrwały w ukryciu około półtora wieku — dwie wojny światowe i kolejne przemiany budynku — zanim podczas prac restauratorskich w latach 1998–1999 zaczęto odkrywać je ponownie. Jako jedna z pierwszych spod tynku wyłoniła się postać św. Augustyna. Odsłanianie dekoracji kontynuowano etapami na początku XXI wieku.
To jedno z tych miejsc, w których największa atrakcja jest całkowicie niewidoczna z ulicy.
Historia, która zaczyna się wcześniej niż sam budynek
Gąsawa ma bardzo długą historię. Miejscowość pojawia się już w bulli papieża Innocentego II z 1136 roku, a w 1145 roku znalazła się w dobrach kanoników regularnych z Trzemeszna. Źródła potwierdzają istnienie miejscowej parafii co najmniej w XIV wieku.
Z datowaniem obecnej świątyni wiąże się ciekawy szczegół. Często podawany jest 1674 rok — Archidiecezja Gnieźnieńska wskazuje go jako rok wzniesienia nowego kościoła. Badania architektoniczne i dendrochronologiczne przywoływane przez Narodowy Instytut Dziedzictwa sugerują jednak, że budowę części zrębowej rozpoczęto już w pierwszej połowie XVII wieku, a w 1674 roku przeprowadzono poważną przebudowę lub remont.
Sam budynek jest zresztą niezwykły również pod względem konstrukcyjnym. Łączy konstrukcję zrębową i szkieletową, tworząc swego rodzaju podwójny układ ścian — rozwiązanie wyjątkowo rzadkie w drewnianej architekturze sakralnej.
Co zobaczyć w środku?
Najłatwiej dać się przytłoczyć ogromowi dekoracji i wyjść po pięciu minutach. Warto zamiast tego zatrzymać wzrok na kilku elementach.
Polichromie — ponad 700 m² malowideł pochodzących z kilku faz. Szczególnie ważna jest dekoracja z lat 1705–1706. Malowidła nie były wyłącznie ozdobą. Pełniły również funkcję swoistej obrazkowej katechezy, pozwalając przekazywać historie biblijne ludziom, którzy często nie potrafili czytać.
Sąd Ostateczny — prawdopodobnie najbardziej zapadająca w pamięć scena. Warto odnaleźć fragment z diabłami prowadzącymi potępionych do paszczy Lewiatana.
Późnogotycka grupa Ukrzyżowania — znajdująca się na belce tęczowej i pochodząca z początku XVI wieku, a więc starsza od obecnej świątyni.
Ołtarz główny i obraz Matki Bożej Pocieszenia — kościół pełni również funkcję sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia. Obraz znajduje się w ołtarzu głównym, którego zasłona przedstawia św. Mikołaja.
Muzykujące anioły — w dekoracji kościoła pojawia się niezwykle ciekawa ikonografia muzyczna: instrumenty, postacie muzykujących aniołów oraz przedstawienia związane z muzyką niebiańską. Temat jest na tyle interesujący, że ikonografii muzycznej gąsawskiego kościoła poświęcono osobne opracowania naukowe.
Ciekawostka
Gdyby XIX-wieczny remont przebiegł inaczej, znaczna część dekoracji mogłaby dziś nie istnieć. Paradoksalnie warstwa tynku, która na około 150 lat ukryła malowidła przed ludźmi, mogła jednocześnie pomóc ochronić je przed kolejnymi remontami i zniszczeniami.
Tripto Tip
Nie oceniaj tego miejsca po elewacji. Największe „wow” zaczyna się dopiero po wejściu do środka.
Po przekroczeniu drzwi nie idź od razu w kierunku ołtarza. Zatrzymaj się na chwilę i obejrzyj całe wnętrze, a później spójrz wysoko na ściany i strop. Szukaj Sądu Ostatecznego, muzykujących aniołów i szczegółów ukrytych pomiędzy większymi scenami.
Jeżeli robisz zdjęcia, przyda się obiektyw szerokokątny / tryb 0,5× w telefonie, bo właśnie szerokie kadry najlepiej pokazują skalę dekoracji.
