Kościół św. Mikołaja w Gąsawie

Kościół św. Mikołaja w Gąsawie to drewniana świątynia z XVII wieku, która z zewnątrz wygląda skromnie, a w środku zaskakuje jak mało które wnętrze na Pałukach. Ściany i stropy pokrywają barokowe malowidła, które przez około 150 lat leżały ukryte pod tynkiem i zostały odkryte przypadkiem dopiero w latach 1998–1999. Kościół stoi w centrum Gąsawy, kilka kilometrów od Biskupina, i jest jednocześnie sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia. To obowiązkowy przystanek na trasie po Pałukach.

Historia: kanonicy z Trzemeszna i ukryte malowidła

Gąsawa należy do najstarszych miejscowości regionu – pojawia się już w bulli papieża Innocentego II z 1136 roku i przez wieki była własnością kanoników regularnych z Trzemeszna. To oni wznieśli obecny kościół z drewna modrzewiowego w konstrukcji zrębowo-szkieletowej. Datowanie budowy nie jest jednoznaczne: część źródeł podaje ok. 1625 rok, a badania historyka Dariusza Sobczaka wskazują na akta wizytacji i napis na belce tęczowej, mówiące o nowym kościele wzniesionym w 1674 roku, po zniszczeniach szwedzkich. Podczas niedawnego remontu odkryto wyjątkowy w Wielkopolsce gotycki układ belek szkieletu.

Około 1850 roku pruskie władze nie zgodziły się na rozbiórkę i budowę murowanego kościoła. Parafia pod wodzą ks. Teofila Kegla wyremontowała więc walącą się świątynię, ale na konserwację malowideł zabrakło pieniędzy – pokryto je trzciną i otynkowano. Zapomniano o nich na półtora wieku.

Odkrycie z lat 1998–1999

W ostatnich dniach dwuletniego remontu zdjęto tynk z jednej z belek i ukazała się postać św. Augustyna. Zapiski w archiwum gnieźnieńskim potwierdziły, że strop i ściany były malowane. Kolejne etapy odsłaniania ujawniły wielowarstwowy, iluzjonistyczny zespół malowideł; jedną z warstw datuje się na 1705–1706 (rok 1706 widnieje w inskrypcji nad portalem do zakrystii). Malowidła nawy odnowiono w 2003 roku, a od 2006 roku trwały prace w prezbiterium. Dekoracja uchodzi za jeden z największych zespołów barokowych malowideł ściennych zachowanych w drewnianym kościele w Polsce.

Co zobaczyć we wnętrzu

• Sąd Ostateczny i rzadką scenę cierpiącego Hioba.
• Trzy sceny z życia św. Augustyna – patrona reguły kanoników z Trzemeszna.
• Anioły muzykujące na stropie prezbiterium oraz malowany prospekt organowy na chórze z instrumentem z 1815 roku.
• Madonnę Apokaliptyczną w centrum stropu w otoczeniu czterech ewangelistów.
• Wielkie malowane „arrasy” ze scenami ewangelicznymi i postacie świętych, m.in. Wojciecha, Kazimierza i Stanisława Kostki.
• Obraz Matki Bożej Pocieszenia z XVII wieku w ołtarzu głównym, na tle malowanego namiotu podtrzymywanego przez anioły.
• Późnogotycką Grupę Ukrzyżowania na belce tęczowej oraz murowaną rotundę z 1817 roku z ruchomą szopką.

Porada: po wejściu zatrzymaj się z tyłu nawy i najpierw obejrzyj całość, a dopiero potem szukaj szczegółów. Do zdjęć przyda się szeroki kąt.

Informacje praktyczne

Kościół jest czynną świątynią parafialną; najłatwiej wejść przy okazji nabożeństw lub tuż przed nimi i po nich. Msze (stan na październik 2026): w dni powszednie o 17:00, w niedziele o 7:15, 9:30, 11:00 i 16:00. Zwiedzanie poza tymi porami warto uzgodnić z parafią.

• Adres: ul. Żnińska 1, 88-410 Gąsawa
• Telefon parafii: 603 750 754
• Wstęp: bezpłatny (ofiara mile widziana)
• Czas: 30–45 minut

Dojazd i okolica

Gąsawa leży ok. 12 km od Żnina, 60 km od Bydgoszczy i 80 km od Poznania. W pobliżu znajdziesz rezerwat archeologiczny w Biskupinie, Muzeum Kolei Wąskotorowej w Wenecji oraz pomnik w miejscu zbrodni gąsawskiej z 1227 roku, gdy zginął książę Leszek Biały.